اعتیاد و هابیتوس در داستان های اقلیمی جنوب ایران با تاکید بر نظریه بازتولید فرهنگی بوردیو

این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه ای و با بررسی نوزده اثر داستانی از ده نویسنده اقلیم جنوب ایران در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به بازنمایی پدیده اعتیاد در ادبیات اقلیمی جنوب ایران می پردازد. چارچوب نظری مطالعه، نظریه بازتولید فرهنگی پییر بوردیو با تاکید بر مفاهیم هابیتوس، دکسا، خشونت نمادین و میدان است که امکان تحلیل چگونگی تثبیت و انتقال عادات اعتیادی در بسترهای اجتماعی را فراهم می آورد. هدف اصلی پژوهش، واکاوی کارکرد مصرف دخانیات، مشروبات الکلی و مواد مخدر در سه حوزه روستایی، دریایی و صنعتی-کارگری است. یافته ها نشان می دهند که اعتیاد در این متون نه به عنوان کنشی فردی یا زیستی، بلکه به مثابه بخشی از فرهنگ مسلط و هابیتوس تصویر می شود. در حوزه روستایی، اعتیاد با سنت ها، آیین های خانوادگی و نقش پررنگ زنان پیوند دارد؛ در حوزه دریایی، با مناسبات کاری، بندری و اقتصاد غیررسمی گره خورده است؛ و در حوزه صنعتی- کارگری، به عنوان نماد فروپاشی اجتماعی، بی پناهی انسان مدرن و فرسایش روانی بازنمایی می شود. در تمامی این حوزه ها، نهادهای اجتماعی همچون خانواده، مدرسه و محیط کار به جای مقابله با اعتیاد، خود به بستر انتقال و تثبیت آن بدل شده اند و این عادات از طریق سازوکارهای دکسا (طبیعی سازی) و خشونت نمادین (تحمیل از طریق نهادهای مشروع) به صورت بین نسلی بازتولید می شوند. با این حال، لحظاتی از آگاهی اخلاقی و میل به رهایی نیز برجسته شده است که نشان دهنده امکان مقاومت در برابر چرخه های بازتولید ناهنجاری ها است. بر این اساس، ادبیات اقلیمی جنوب ایران بستری موثر برای نقد فرهنگی- اجتماعی اعتیاد فراهم می آورد و می تواند در بازخوانی انتقادی ساختارهای تربیتی و اجتماعی جامعه نقش آفرین باشد.

کلیدواژه ها:

ادبیات اقلیمی جنوب ایران ، اعتیاد ، بازتولید فرهنگی ، هابیتوس ، دکسا ، خشونت نمادین