طراحی سنجه سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تحولات شتابان در نظام های مالی معاصر و افزایش پیچیدگی ابزارها و نهادهای مالی، ضرورت برخورداری کنشگران اقتصادی از سطح مناسبی از سواد مالی را بیش از پیش آشکار کرده است. سواد مالی به افراد امکان می دهد مفاهیم مالی را درک کرده، اطلاعات اقتصادی را ارزیابی نموده و در سطوح فردی و سازمانی تصمیم های آگاهانه اتخاذ کنند. باوجوداین، در جوامع اسلامی، سواد مالی متعارف به تنهایی کفایت نمی کند؛ زیرا تصمیم گیری های مالی باید با اصول شریعت اسلامی از جمله ممنوعیت ربا، اجتناب از غرر، مشارکت در سودوزیان و رعایت ملاحظات اخلاقی و عدالت توزیعی سازگار باشد. این الزامات، ضرورت شکل گیری و توسعه مفهوم «سواد مالی اسلامی» را برجسته می کند. باوجود گسترش ادبیات بانکداری و مالی اسلامی، پژوهش های تجربی مرتبط با سواد مالی اسلامی به ویژه در حوزه سنجش و اندازه گیری آن همچنان محدود و پراکنده است. بخش عمده مطالعات موجود بر دانشجویان، مشتریان یا عموم جامعه تمرکز داشته اند و نقش کارکنان بانک ها به عنوان بازیگران کلیدی در اجرای عملی بانکداری اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این خلا در جمهوری اسلامی ایران - که نظام بانکی آن به طور رسمی بر مبنای بانکداری بدون ربا فعالیت می کند - اهمیت بیشتری می یابد؛ زیرا تاکنون ابزار استاندارد، بومی و اعتبارسنجی شده ای برای سنجش سطح سواد مالی اسلامی کارکنان شبکه بانکی طراحی نشده است. براساس این، هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی و اعتبارسنجی یک سنجه جامع و بومی سواد مالی اسلامی برای کارکنان نظام بانکی ایران است. به طور مشخص، این پژوهش می کوشد: ۱. ابعاد و مولفه های اصلی سواد مالی اسلامی را از طریق فراترکیب نظام مند پژوهش های پیشین شناسایی کند؛ ۲. شاخص های قابل اندازه گیری متناسب با چهارچوب های حقوقی، نهادی و شرعی نظام بانکی ایران را توسعه دهد؛ و ۳. روایی و پایایی سنجه پیشنهادی را با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) به طور تجربی آزمون نماید. بدین ترتیب، پژوهش حاضر در پی فراهم آوردن ابزاری تحلیلی برای ارزیابی وضعیت سواد مالی اسلامی کارکنان و حمایت از طراحی آموزش های هدفمند، توسعه منابع انسانی و سیاست گذاری مبتنی بر شواهد در نظام بانکداری اسلامی ایران است. روش شناسی پژوهش: این پژوهش با رویکرد آمیخته و در دو مرحله کیفی و کمی انجام شده است. در مرحله کیفی، از روش فراترکیب نظام مند برای شناسایی ابعاد و مولفه های سواد مالی اسلامی استفاده شد. براساس الگوی هفت مرحله ای سندلوفسکی و باروسو، جست وجویی جامع در پایگاه های علمی وب آو ساینس و اسکوپوس برای مطالعات منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و حذف موارد تکراری، در نهایت ۴۶ مطالعه مرتبط برای تحلیل انتخاب شد. افزون براین، به منظور بومی سازی سنجه، اسناد مقرراتی شامل بخشنامه های منتخب شورای فقهی بانک مرکزی و قراردادهای یکنواخت بانکی نیز بررسی شد. تحلیل محتوای کیفی با استفاده از نرم افزار MaxQDA نسخه ۲۰۲۰ انجام شد و مفاهیم و مقوله های کلیدی استخراج و در قالب چهارچوبی یکپارچه تلفیق شد. نتایج این مرحله به شناسایی سه بعد اصلی سواد مالی اسلامی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی انجامید. در مرحله کمی، ابعاد شناسایی شده به شاخص های قابل اندازه گیری تبدیل و پرسش نامه اولیه تدوین شد. روایی محتوایی ابزار با مشارکت ۲۵ نفر از خبرگان شامل متخصصان بانکداری اسلامی، ناظران شرعی بانک ها و اعضای هیئتعلمی دانشگاه ها بررسی و با استفاده از شاخص های نسبت روایی و پایایی، گویه ها پالایش شد. در ادامه، داده های گردآوری شده از ۱۰۰ نفر از کارکنان شبکه بانکی برای آزمون روایی سازه و پایایی ابزار مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل داده ها با بهره گیری از مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و با استفاده از نرم افزار SmartPLS ۳ انجام شد؛ روشی که برای پژوهش های اکتشافی و نمونه های نسبتا محدود مناسب تلقی می شود. در این مرحله، مدل اندازه گیری از حیث پایایی درونی، روایی همگرا و روایی واگرا ارزیابی و سپس مدل ساختاری برای بررسی روابط میان ابعاد سواد مالی اسلامی تحلیل شد. نتایج و یافته ها: یافته های حاصل از فراترکیب کیفی و تحلیل های کمی، شواهد تجربی معتبری در حمایت از سنجه پیشنهادی سواد مالی اسلامی ارائه می دهد. در مرحله کیفی، تحلیل مطالعات منتخب به استخراج سازه های اصلی انجامید و در نهایت سواد مالی اسلامی در قالب یک ساختار سه بعدی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی مفهوم پردازی شد که به ترتیب ابعاد شناختی، نگرشی و رفتاری تصمیم گیری مالی در چهارچوب شریعت را منعکس می کنند. در مرحله کمی، ارزیابی مدل اندازه گیری نشان داد که سازه های پژوهش از پایایی درونی مناسب برخوردارند؛ به گونه ای که مقادیر آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی برای تمامی سازه ها از آستانه های پذیرفته شده فراتر بود. همچنین، روایی همگرا با توجه به مقادیر مناسب میانگین واریانس استخراجی تایید شد و نتایج معیار فورنل–لارکر و نسبت HTMT نیز روایی واگرای سازه ها را تایید کرد. تحلیل مدل ساختاری نشان داد که دانش مالی اسلامی اثر مثبت و معناداری بر نگرش مالی اسلامی کارکنان دارد و نگرش مالی اسلامی نیز تاثیر قوی و معناداری بر رفتار مالی اسلامی نشان می دهد. در مقابل، اثر مستقیم دانش مالی اسلامی بر رفتار مالی اسلامی معنادار نبود. باوجوداین، آزمون میانجی گری نشان داد که دانش مالی اسلامی از طریق نگرش مالی اسلامی اثر غیرمستقیم و معناداری بر رفتار مالی اسلامی دارد. این یافته بیانگر آن است که نگرش های حرفه ای کارکنان نقش محوری در تبدیل دانش شرعی و مالی به رفتارهای عملی منطبق با اصول بانکداری اسلامی ایفا می کنند. همچنین مقادیر قابل قبول ضریب تعیین برای سازه های درون زا نشان دهنده قدرت تبیینی مناسب مدل است و کارآمدی تجربی سنجه پیشنهادی را تایید می کند. بحث و نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان می دهد که سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی سازه ای چندبعدی است که از سه مولفه دانش، نگرش و رفتار تشکیل می شود. درحالی که دانش مالی اسلامی زمینه شناختی لازم را برای درک مفاهیم و مقررات شرعی فراهم می کند، شکل گیری رفتارهای مالی منطبق با شریعت بیش از هر چیز به نگرش ها و باورهای حرفه ای کارکنان وابسته است. به دیگرسخن، صرف افزایش دانش نظری لزوما به تغییر رفتار عملی در محیط کاری منجر نمی شود، بلکه درونی سازی ارزش ها و نگرش های مرتبط با بانکداری اسلامی نقش تعیین کننده ای در این فرایند دارد. از منظر کاربردی، سنجه طراحی شده می تواند به عنوان ابزاری تشخیصی برای ارزیابی سطح سواد مالی اسلامی کارکنان، شناسایی شکاف های دانشی و نگرشی و طراحی برنامه های آموزشی هدفمند در شبکه بانکی استفاده شود. همچنین، نتایج پژوهش می تواند مبنایی برای تدوین استانداردهای شایستگی حرفه ای کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی و تقویت سازوکارهای نظارت شرعی در بانک ها باشد. براساس این، پیشنهاد می شود بانک مرکزی و نهادهای آموزشی مرتبط، چهارچوبی استاندارد برای شایستگی های دانشی، نگرشی و رفتاری کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی تدوین کنند و ارزیابی دوره ای سواد مالی اسلامی کارکنان را در برنامه های توسعه منابع انسانی شبکه بانکی مورد توجه قرار دهند. همچنین، بازطراحی برنامه های آموزشی با تاکید بر تقویت نگرش های حرفه ای، استانداردسازی فرایند تفهیم شرعی قراردادها به مشتریان و ادغام کنترل های شرعی در فرآیندهای عملیاتی بانک ها می تواند به ارتقای کیفیت اجرای بانکداری اسلامی کمک کند. در مجموع، پژوهش حاضر با ارائه یک سنجه بومی و اعتبارسنجی شده برای سنجش سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران، گامی در جهت ارتقای شایستگی های حرفه ای، بهبود کیفیت اجرای عقود اسلامی و تقویت انطباق شرعی در نظام بانکی کشور به شمار می آید. تقدیر و تشکر: از پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بابت حمایت مالی از این پژوهش تشکر و قدردانی می شود.

کلیدواژه ها:

سواد مالی اسلامی ، سنجه مالی اسلامی ، نظام بانکی ایران ، بانکداری اسلامی ، معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی