شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تاکید بر توسعه زنجیره‎های ارزش

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: زنجیره‎های ارزش تولید به‎عنوان مجموعه‎ای از فعالیت‎های به‎هم‎پیوسته از تامین مواد اولیه تا عرضه محصول نهایی، نقش بنیادینی در شکل‎دهی به ساختار اقتصاد ایفا می‎کنند. این زنجیره‎ها از طریق بهبود فرآیندهای تولید با بهره‎گیری از فناوری‎های نوین، ارتقای کیفیت محصولات و تمرکز بر فعالیت‎های با ارزش‎افزوده بالا، زمینه ارتقای بهره‎وری و افزایش رقابت‎پذیری اقتصادی را فراهم می‎آورند. در چهارچوب اقتصاد مقاومتی، تقویت زنجیره‎های ارزش تولید به‎عنوان یکی از الزامات کلیدی تحقق رویکرد «سرمایه‎گذاری برای تولید» و ایجاد اقتصادی درون‎زا و برون‎گرای هوشمند تلقی می‎شود.در اقتصاد ایران، باوجود برخورداری از ظرفیت‎های قابل‎توجه تولیدی، چالش‎هایی مانند تحریم‎های بین‎المللی، ضعف زیرساخت‎های لجستیکی و محدودیت‎های فناورانه، مانع از جذب موثر سرمایه‎گذاری‎های هدفمند شده است. رابطه میان تقویت زنجیره‎های ارزش تولید و جذب سرمایه‎گذاری هدفمند، رابطه‎ای دوسویه و تقویت‎کننده است. از یک‎سو، بهبود کارایی و ارتقای فناوری در زنجیره‎های تولید زمینه جذب سرمایه‎گذاری را فراهم می‎کند و از سوی دیگر، سرمایه‎گذاری داخلی از طریق ایجاد فرصت‎های جدید برای بنگاه‎های کوچک و متوسط تقویت می‎شود.باوجود اهمیت موضوع، مرور ادبیات نشان‎دهنده شکاف پژوهشی در تحلیل ساختاری و نظام‎مند این رابطه در بستر اقتصاد ایران با محدودیت‎های ساختاری و ژئوپلیتیکی است. بنابراین، هدف اصلی این پژوهش شناسایی عوامل کلیدی موثر بر جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تاکید بر نقش زنجیره‎های ارزش، و تحلیل روابط ساختاری میان این عوامل با استفاده از رویکرد ترکیبی دلفی فازی و میک‎مک است. نوآوری پژوهش در تحلیل روابط ساختاری عوامل در بستر اقتصاد مقاومتی ایران و ارائه مبنایی برای سیاست‎گذاری‎های اثربخش در جهت تحقق رشد اقتصادی پایدار است.روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کیفی-کمی) است. جامعه آماری شامل خبرگان حوزه اقتصاد، اقتصاد مقاومتی، مدیریت زنجیره ارزش و سیاست‎گذاری سرمایه‎گذاری بود. نمونه‎گیری به‎صورت هدفمند و زنجیره‎ای (گلوله‎برفی)انجام شد و ۱۵ نفر از خبرگان واجد شرایط انتخاب شدند. معیارهای انتخاب شامل دارا بودن مدرک دکتری در رشته‎های مرتبط، حداقل ۱۰ سال تجربه تدریس یا پژوهش، و داشتن آثاری در حوزه‎های اقتصاد مقاومتی، زنجیره ارزش یا جذب سرمایه‎گذاری بود.در مرحله اول، از طریق مرور نظام‎مند ادبیات داخلی و بین‎المللی، ۲۸ عامل کلیدی مرتبط با جذب سرمایه‎گذاری هدفمند و تقویت زنجیره‎های ارزش تولید استخراج شد. سپس با استفاده از تکنیک دلفی فازی و پرسش‎نامه لیکرت پنج‎درجه‎ای در دو مرحله، عوامل غربالگری شدند. عواملی که میانگین امتیاز اهمیت آنها کمتر از ۳/۵ بود حذف و در نهایت ۹ عامل نهایی انتخاب شدند.در مرحله کمی، روابط متقابل بین عوامل با مدل میک‎مک تحلیل شد. خبرگان روابط بین عوامل را با مقیاس ۰ (بدون تاثیر) تا ۳ (تاثیر قوی)  ارزیابی کردند. ماتریس تاثیر مستقیم تشکیل و سپس ماتریس تاثیر غیرمستقیم محاسبه شد. عوامل بر اساس نمودار اثرگذاری-اثرپذیری به چهار دسته پیشران، وابسته، مستقل و رابط طبقه‎بندی شدند. درجه پرشدگی ماتریس برابر ۸۶/۴۲ درصد بود که بیانگر وجود روابط قوی و ساختاریافته میان متغیرها است. استفاده از ترکیب دلفی فازی و میک‎مک به‎دلیل توانایی این رویکردها در مدیریت عدم قطعیت نظرات خبرگان و تحلیل پیچیدگی روابط ساختاری انتخاب شد.نتایج: نتایج غربالگری دلفی فازی نشان داد که از میان ۲۸ عامل اولیه، ۹ عامل دارای بیشترین درجه اهمیت و اجماع میان خبرگان بودند. این عوامل عبارتند از: دیجیتالی‎سازی زنجیره تامین، بهره‎گیری از فناوری‎های نسل چهارم صنعتی، توسعه ظرفیت‎های داخلی، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل، ایجاد مزیت مکانی از طریق بهبود زیرساخت‎ها، استفاده از هوش مصنوعی در بهینه‎سازی زنجیره ارزش، ارتقای بین‎بخشی زنجیره‎های ارزش، و جهت‎دهی سرمایه به تولید.تحلیل میک‎مک نشان داد که مولفه‎های دیجیتالی‎سازی زنجیره تامین، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل و فناوری‎های نسل چهارم صنعتی در ناحیه عوامل پیشران قرار گرفته‎اند. این عوامل دارای قدرت نفوذ بالایی بر کل سیستم بوده و می‎توانند مسیر تحولات سرمایه‎گذاری تولیدمحور را تعیین کنند. در مقابل، مولفه‎هایی مانند هوش مصنوعی، ارتقای بین‎بخشی و جهت‎دهی سرمایه به تولید در گروه عوامل وابسته قرار گرفتند؛ به این معنا که این متغیرها بیش از آنکه آغازگر تغییر باشند، تحت تاثیر کیفیت عملکرد سایر عوامل قرار دارند.از نظر اثرات مستقیم، دیجیتالی‎سازی زنجیره تامین دارای بیشترین میزان اثرگذاری مستقیم بود. در تحلیل اثرات غیرمستقیم، توسعه ظرفیت‎های داخلی دارای بیشترین مجموع اثرگذاری و اثرپذیری بود که بیانگر نقش محوری این عامل در پایداری ساختار جذب سرمایه‎گذاری است. درجه پرشدگی ماتریس ۸۶/۴۲ درصد نشان‎دهنده سیستمی پویا و درهم‎تنیده است که تغییر در برخی متغیرهای کلیدی می‎تواند پیامدهای گسترده‎ای بر کل ساختار اقتصادی داشته باشد.بحث و نتیجه‎گیری: نتایج تحلیل ساختاری میک‎مک نشان داد که دیجیتالی‎سازی زنجیره تامین، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل، فناوری‎های نسل چهارم صنعتی و ثبات نهادی و اقتصادی مهم‎ترین عوامل پیشران در نظام جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور محسوب می‎شوند. این یافته بیانگر آن است که موفقیت در جذب سرمایه‎گذاری بیش از آنکه صرفا به حجم منابع مالی وابسته باشد، متاثر از کیفیت زیرساخت‎های نهادی، فناورانه و زنجیره‎های ارزش است. نتایج پژوهش با یافته‎های لوو و خو (۲۰۱۸)، وانگ و همکاران (۲۰۱۷) و شجاعی و همکاران (۱۴۰۳) همسو است که بر نقش زیرساخت‎های فیزیکی و دیجیتال و فناوری‎های نوین در ارتقای جایگاه کشورها در زنجیره‎های ارزش تاکید کرده‎اند.همچنین، ثبات نهادی و اقتصادی از مهم‎ترین عوامل اثرگذار بر جذب سرمایه‎گذاری است که با نتایج اندرویک (۲۰۰۵)، فتحی (۱۳۹۲) و اسماعیلی‎راد و همکاران(۱۳۹۹)همخوانی دارد. توسعه ظرفیت‎های داخلی به‎عنوان یک متغیر دووجهی، هم از عوامل پیشران تاثیر می‎پذیرد و هم بر سایر متغیرها اثرگذار است. در مجموع می‎توان نتیجه گرفت که تقویت زنجیره‎های ارزش، توسعه زیرساخت‎های فناورانه و لجستیکی، ارتقای ثبات نهادی و سرمایه‎گذاری در ظرفیت‎های داخلی، مهم‎ترین الزامات جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران هستند.بر اساس یافته‎ها، توصیه‎های سیاستی شامل اولویت‎های کوتاه‎مدت (تقویت ثبات نهادی و شفاف‎سازی قوانین، بهبود سریع زیرساخت‎های لجستیک) و میان‎مدت (اجرای برنامه جامع دیجیتالی‎سازی زنجیره تامین، توسعه خوشه‎های صنعتی) پیشنهاد می‎شود. تحقق این الزامات می‎تواند ضمن افزایش بهره‎وری و رقابت‎پذیری، زمینه تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش تاب‎آوری اقتصادی کشور را فراهم کند.تقدیر و تشکر: نویسندگان از کلیه خبرگان و متخصصانی که با صرف وقت و ارائه نظرات ارزشمند خود در مراحل دلفی فازی و تکمیل ماتریس تاثیرات  متقابل، این پژوهش را یاری نمودند، صمیمانه تشکر و قدردانی می‎نمایند.تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‎دارند که هیچ‎گونه تعارض منافعی در رابطه با پژوهش حاضر وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

سرمایه‎گذاری هدفمند ، زنجیره‎های ارزش تولید ، تحلیل میک‎مک ، تاب‎آوری اقتصادی ، اقتصاد مقاومتی ، دیجیتالی‎سازی