بازاندیشی در نقش رویه قضایی در نظام های حقوقی رومی ژرمنی

این پژوهش به بازاندیشی در جایگاه و نقش رویه قضایی در نظام های رومی–ژرمنی با تاکید بر حقوق ایران می پردازد. مسئله اصلی آن است که در سنت های مبتنی بر قانون مدون، قاضی چگونه از «مجری صرف قانون» به «مفسر و معنا آفرین» بدل می شود و این تحول چه پیامدهایی برای مشروعیت، عقلانیت و هویت حقوقی دارد. روش تحقیق مقاله، تحلیلی–فلسفی و تطبیقی است: نخست با واکاوی ادبیات نظری فلسفه حقوق و تحلیل دکترینال آراء دادگاه های عالی فرانسه، آلمان و ایتالیا، تحول تاریخی و نهادی رویه قضایی در این کشورها بررسی شده است؛ سپس با بهره گیری از رویکرد تطبیقی، وضعیت ایران در نسبت با این سنت ها تحلیل می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که در کشورهای رومی–ژرمنی، رویه قضایی به رغم تقدم قانون مدون، به تدریج به منبعی موثر برای تفسیر و تکمیل قانون بدل شده و مشروعیت خویش را از عقلانیت جمعی و حافظه نهادی دادگاه ها کسب کرده است. در ایران نیز اگرچه سنت اجتهادی و تقنین مدرن، نهاد رویه قضایی را در وضعیت تعلیق قرار داده اند، اما نشانه هایی از تکوین عقلانیت رویه ای در قالب آرای وحدت رویه و نظریات مشورتی قابل مشاهده است. نتیجه مقاله آن است که گذار به نهادینه سازی رویه قضایی در حقوق ایران، نیازمند تقویت حافظه حقوقی، پیوند میان دانشگاه و دستگاه قضا، و بازاندیشی فلسفی در نسبت میان اجتهاد فردی و عقلانیت جمعی است.

کلیدواژه ها:

رویه قضایی ، تفسیر حقوقی ، نظم مدون ، نظام رومی& ndash ، ژرمنی ، فلسفه حقوق ، ایران