استثمار قراردادی در پرتو نظریه های عدالت قراردادی: از رضایت صوری تا عدالت در روابط قراردادی

استثمار قراردادی یکی از چالش برانگیزترین مسائل در مرز میان فلسفه اخلاق و حقوق خصوصی است؛ زیرا این پدیده وضعیتی را توصیف می کند که در آن یک رابطه قراردادی با وجود داوطلبانه بودن، از منظر هنجاری مسئله دار به نظر می رسد. حقوق قراردادها با تکیه بر اصل آزادی قراردادی و نقش تعیین کننده رضایت، غالبا چنین روابطی را مشروع تلقی کرده است؛ با این حال، نظریات و تعاریف حوزه اخلاق و حقوق نشان می دهد که رضایت صوری نمی تواند به تنهایی مبنای کافی برای توجیه هنجاری تعهدات قراردادی باشد؛ زیرا در بسیاری از موارد، رضایت در بستر نابرابری های شدید اقتصادی، اطلاعاتی یا موقعیتی شکل می گیرد. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی می کوشد مفهوم استثمار قراردادی را واکاوی و ظرفیت های حقوق خصوصی را برای مواجهه با آن ارزیابی کند. در پژوهش حاضر، نخست مفهوم استثمار در فلسفه اخلاق بررسی و تمایز آن با مفاهیمی چون اجبار، بی عدالتی توزیعی و عدم توازن قراردادی تبیین می گردد؛ سپس نشان داده می شود که استثمار چالشی برای مبانی حقوق قراردادها به ویژه نظریه های اراده محور مشروعیت تعهدات ایجاد می کند. در ادامه، ظرفیت های درونی حقوق خصوصی برای مقابله با این پدیده از جمله نهادهایی چون غبن، قواعد مربوط به اکراه و اضطرار و مقررات مربوط به شروط ناعادلانه تحلیل می شوند. درنهایت پژوهش حاضر استدلال می کند که مواجهه موثر با استثمار مستلزم صورت بندی چارچوبی هنجاری است که در آن مشروعیت قرارداد نه صرفا بر رضایت صوری، بلکه بر ترکیبی از انتخاب معنادار، تقارن هنجاری میان طرفین و اعتماد متقابل استوار باشد. چنین بازفهمی می تواند به توسعه نظریه ای منسجم از عدالت قراردادی در حقوق خصوصی بینجامد.

کلیدواژه ها:

استثمار قراردادی ، آزادی قراردادی ، عدالت قراردادی ، فلسفه حقوق خصوصی ، رضایت و نابرابری قراردادی