تولید و بازتولید فضا در بستر کالایی سازی کوهستان: واکاوی نواحی منتخب شرق ایران

کالایی شدن فضاهای کوهستانی یکی از جلوه های مهم تحول در اقتصاد سیاسی فضاست که طی دو دهه اخیر در ایران، به ویژه در شرق کشور، شدت یافته است. روندی که طی آن کوهستان از یک بستر اکولوژیکی و فرهنگی با ارزش مصرفی، به عرصه ای برای انباشت سرمایه و دارای ارزش مبادله ای بدل می شود. این پژوهش با هدف فهم سازوکارهای تولید و بازتولید فضا در بستر کالایی سازی کوهستان انجام شده و نواحی کوهستانی منتخب در شهرستان های بیرجند، مشهد و طرقبه–شاندیز را مورد بررسی قرار می دهد. بر خلاف بسیاری از مطالعات که بر پیامدهای زیست محیطی یا اجتماعی این تحولات تمرکز دارد، این پژوهش به سازوکارهای تولید و بازتولید فضای کوهستانی می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر پیوند میان نظریه تولید فضا لوفور و مباحث کالایی شدن طبیعت استوار است و نقش دولت، بازار و جامعه محلی را در شکل گیری این فرآیند بررسی می کند. از نظر روش شناسی، پژوهش در چارچوب پرسشگری طبیعت گرا و با رویکرد تلفیقی استقرایی–قیاسی انجام شده و از تحلیل تماتیک برای استخراج مضامین اصلی بهره گرفته است. داده ها از طریق مشاهدات میدانی بلندمدت، مصاحبه های نیمه ساختاریافته، تحلیل اسناد توسعه و متون گفتمانی رسمی گردآوری شده است. تحلیل یافته ها مبتنی بر اصول پنج گانه روش دپوی و گیتلین (۲۰۱۵) بوده است. یافته ها نشان می دهد کالایی سازی کوهستان فرآیندی چندلایه و شبکه ای است که از برهم کنش پنج نیروی اصلی شکل می گیرد: سلطه منطق بازار، زیبایی شناختی و نمادین شدن کوهستان، حکمرانی نئولیبرال، طرد جوامع محلی و فشار توسعه شهری–زیرساختی. سرمایه گذاری های زیرساختی، تغییر کاربری اراضی و مهندسی حقوقی–فضایی دولت، کوهستان را از فضایی با ارزش مصرفی به بستری برای انباشت سرمایه و ارزش مبادله ای تبدیل کرده است. نتیجه نهایی پژوهش تاکید بر ضرورت طرح «حق به کوهستان» و بازاندیشی در روابط قدرت، مالکیت و گفتمان های مسلط توسعه به منظور تحقق عدالت فضایی است.

کلیدواژه ها:

کالایی سازی ، مناطق کوهستانی ، تولید فضا ، بازتولید فضا