زیست سیاست توسعه در مناطق مرزی؛ تحلیل گسست میان ظرفیت های اقتصادی و پایداری جمعیت (مورد مطالعه: روستاهای مرزی سقز و بانه)

هدف: در پژوهش اجتماعی انتقادی معاصر، توسعه دیگر نمی تواند صرفا به عنوان یک دستگاه اقتصادی انباشت سرمایه یا مجموعه ای از مداخلات فنی مفهوم سازی شود. بلکه به مثابه مجموعه ای از ایده های زیست سیاسی و عقلانیت های حکومتی عمل می کند که برای اداره، هدایت، تنظیم و حفظ حیات انسان طراحی شده اند. در این پارادایم، پایداری از رشد پیوسته ساده فراتر می رود؛ اساسا به حفظ بقای اجتماعی-زیستی سکونتگاه های انسانی و معنا بخشیدن به زندگی روزمره و امنیت مادی مربوط می شود.با این حال، در مرزهای پیرامونی، این ضرورت با یک بحران ساختاری حاد مواجه است: تضاد عمیق میان پتانسیل سرزمینی-اقتصادی قابل توجه و بازتولید مادی زندگی. در روستاهای مرزی شهرستان های سقز و بانه در استان کردستان، ایران، حضور جمعیتی یک پارامتر آماری خنثی نیست. جمعیت های مرزی یک «پیکره زیست شناختی» حیاتی را تشکیل می دهند که از طریق آن تمامیت سرزمینی، حاکمیت ملی و ثبات فضایی مادی می شود. تخلیه جمعیتی در این مرزهای حیاتی، تاب آوری فضایی ملی را تضعیف می کند و آنچه را می توان «بیابان زایی جمعیتی» نامید تسریع می کند. علی رغم مواهب مرزی انکارناپذیر _ از جمله تجارت فرامرزی پررونق، بازارهای تجاری و سنت های فرهنگی غنی_ این جوامع روستایی با مهاجرت شدید به خارج، سالخوردگی جمعیت و رهاشدگی فضایی رنج می برند. این مطالعه این بن بست توسعه ای را از منظر زیست سیاسی فوکو بررسی می کند. این پژوهش سازوکارهای ساختاری را به پرسش می کشد که از طریق آن ها سیاست های توسعه متمرکز و از بالا به پایین با ساکنان مرزی نه به عنوان کنشگران فعال تولید فضا، بلکه به عنوان اهداف منفعل مدیریت اداری رفتار می کنند و در نتیجه رانت های اقتصادی مرزی را از بازتولید پایدار جامعه جدا می سازند.        روش: برای پاسخ به پرسش های پژوهش به صورت تجربی و تحلیلی، یک طرح پژوهش کاربردی، توصیفی-تحلیلی که تکنیک های پیمایش کمی را با ماتریس های برنامه ریزی راهبردی ترکیب می کند، در ۱۲ روستای مرزی تعیین شده در شهرستان های سقز و بانه اجرا شد. گردآوری داده ها شامل رویکردی دو سطحی بود: پیمایش خبرگان (N=۲۰): برای برنامه ریزان منطقه ای و متخصصان توسعه روستایی اجرا شد تا شاخص ها را در چهار بعد اصلی پایداری جمعیت: اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، کالبدی-بوم شناختی و جغرافیایی کالیبره، وزن دهی و رتبه بندی کنند. پیمایش خانوار (N=۱۵۰): برای ساکنان ۱۲ روستا با استفاده از مقیاس استاندارد ۵ نقطه ای لیکرت برای ارزیابی شرایط محلی در همه چهار بعد عملیاتی اجرا شد. داده های کمی با SPSS پردازش شدند. آزمون های t تک نمونه ای (معیار آزمون = ۳٫۰۰) وضعیت و معناداری آماری ابعاد پایداری جمعیت را ارزیابی کردند. ضرایب همبستگی پیرسون وابستگی های متقابل سیستمی میان معیارها را سنجیدند. مدل سازی ماتریس راهبردی: نقاط قوت و ضعف داخلی همراه با فرصت ها و تهدیدهای خارجی به صورت نظام مند با ماتریس SWOT سازماندهی شدند. اولویت های راهبردی و تعاملات عوامل از طریق خلاصه تحلیل عوامل راهبردی (SFAS) و ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمی (QSPM) به صورت کمی ارزیابی شدند تا مداخلات سیاستی بهینه تعیین شوند.یافته ‎ها: تحلیل های تجربی نشان می دهند که پایداری جمعیت در سکونتگاه های مرزی بررسی شده در همه ابعاد ارزیابی در وضعیت بسیار نامطلوبی قرار دارد: کسری های ابعادی: نمره دهی توصیفی نشان داد که همه چهار ستون میانگین کل بسیار پایین تر از نقطه میانی نظری ۳٫۰۰ ثبت کردند: بعد جغرافیایی: میانگین = ۲٫۶۸؛ بعد اجتماعی-فرهنگی: میانگین = ۲٫۷۳؛ بعد اقتصادی: میانگین = ۱٫۸۶؛ بعد کالبدی-بوم شناختی: میانگین = ۱٫۳۴.شاخص ترکیبی کلی: میانگین = ۲٫۱۵ (با t = -۱۵٫۳۳۵، p < ۰٫۰۰۱). معناداری آماری: آزمون های t تک نمونه ای ماهیت نظام مند این ناپایداری را در هر بعد تایید کردند (p = ۰٫۰۰۰)، فرضیه صفر را قاطعانه رد کردند و تایید کردند که تخلیه جمعیتی روستایی ساختاری است نه مقطعی. وابستگی متقابل سیستمی: تحلیل همبستگی پیرسون یک همبستگی قوی و آماری معنادار بین شاخص های پایداری کلی و شاخص های چندبعدی نشان داد (r = ۰٫۷۲۹، p < ۰٫۰۰۱)، که نشان می دهد کاهش جمعیتی از یک بحران ساختاری و به هم پیوسته ناشی می شود نه ناهنجاری های موضعی.نتایج ماتریس SWOT و SFAS: نقاط قوت و فرصت ها: حجم چشمگیر تجارت مرزی، نزدیکی به مرزهای بین المللی و پویایی تجاری پتانسیل واقعی را تشکیل می دهند. نقاط ضعف و تهدیدها: موانع ساختاری غالب شامل انزوای فضایی، چیدمان کوچه های پراکنده، نبود ثبت جامع اراضی کاداستری، دامداری بدوی ناپایدار در داخل سکونتگاه ها، اشتغال ناپایدار و کم بهره ور و مهاجرت سریع جوانان است. اولویت بندی راهبردی QSPM: در مواجهه با آسیب پذیری های ساختاری حاد، QSPM قاطعانه راهبردهای تدافعی (WT) را بر مواضع تهاجمی یا رقابتی ترجیح داد. بقا و تثبیت ساختاری باید مقدم بر ابتکارات رشد محور باشد.نتیجه: یافته های تجربی اثبات می کنند که ناپایداری جمعیت در سقز و بانه نه به دلیل نبود ظرفیت اقتصادی، بلکه به دلیل شکافی است که گفتمان توسعه غالب بین ثروت مرزی و زندگی اجتماعی ایجاد کرده است. در حالی که مداخلات دولتی کریدورهای تجاری فرامرزی و جریان کالا را تسهیل کرده اند، این سازوکارها عمدتا به عنوان «اداره فقر» کوتاه مدت عمل می کنند نه «تولید زندگی» زایا. رانت های تجاری به سرعت به سوی مراکز شهری و قطب های مالی گردش می کنند و به جای ریشه دواندن نهادی در تولید روستایی، زیرساخت یا رفاه جامعه، در آنجا مستقر نمی شوند. فضای روستایی بنابراین به یک غیرمکان ازخودبیگانه تبدیل می شود — غنی از گردش تجاری، اما فاقد شرایط زندگی. به شکلی حیاتی، نبود نقشه برداری کاداستر و اسناد رسمی مالکیت، ساکنان مرزی را از لنگرگاه سرزمینی قانونی محروم می کند، دارایی های آنان را غیرقابل وثیقه گذاری می سازد و ناامنی تصدی را تداوم می بخشد. علاوه بر این، دستورکارهای توسعه ملی مدت ها مفهوم ارتدکس و انضباطی از امنیت مرزی _ مبتنی بر موانع فیزیکی، نظارت و پلیس _ را به بهای «امنیت زیست محور» ممتاز کرده اند. امنیت واقعی از ظرفیت مادی سوژه ها برای بازتولید زندگی، دسترسی به مراقبت بهداشتی و آموزش باکیفیت، تثبیت حقوق مالکیت و پیش بینی آینده ای شایسته و قابل پیش بینی جدایی ناپذیر است. تخلیه جمعیتی یک رای خاموش و جمعی به خروج توسط سوژه هایی است که وجود روزمره شان دیگر در فضای سرزمینی شان قابل دوام نیست. گریز از این تخلیه زیست سیاسی مستلزم حرکت فراتر از کنترل انضباطی تشدیدشده به سوی سیاست های فضایی سیستمی و تدافعی است: تضمین توزیع عادلانه خدمات ضروری و کاربری های عمومی زمین در روستاهای مرزی؛ ایجاد یک ثبت جامع اراضی کاداستری برای اعطای حقوق رسمی مالکیت؛ متنوع سازی اقتصاد روستایی از تجارت غیررسمی ناپایدار به تولید ارزش افزوده و مکان محور؛ تبدیل مناطق مرزی از فضاهای حائل امنیتی شده به فضاهای خودکفای زندگی و شهروندی شایسته.

کلیدواژه ها:

زیست سیاست ، توسعه ، پایداری جمعیت ، امنیت زیست مبنا ، روستاهای مرزی ، سقز و بانه