تحلیل آینده پژوهانه نقش هوش مصنوعی در تحول فرایندهای یاددهی–یادگیری در آموزش علمی: ارائه سناریوهای محتمل برای نظام آموزش عالی

تحولات شتابان فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی، به ویژه ظهور هوش مصنوعی مولد، چشم انداز نظام های آموزش عالی را به طور بنیادین دگرگون ساخته است. این فناوری ها با ایجاد قابلیت هایی نظیر یادگیری شخصی سازی شده، تحلیل کلان داده های آموزشی، تولید محتوای هوشمند، بازخورد آنی و پشتیبانی از تصمیم گیری آموزشی، زمینه تحول عمیق در فرایندهای یاددهی–یادگیری را فراهم کرده اند. با وجود این، سرعت توسعه هوش مصنوعی، ابهامات متعددی را درباره آینده نقش استاد، جایگاه یادگیرنده، ساختار برنامه های درسی، شیوه های ارزشیابی و حکمرانی آموزشی ایجاد کرده است. ازاین رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل آینده پژوهانه نقش هوش مصنوعی در تحول فرایندهای یاددهی–یادگیری و ارائه سناریوهای محتمل برای نظام آموزش عالی انجام شده استاین پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی است و با بهره گیری از رویکرد آینده پژوهی اکتشافی انجام شده است. داده های پژوهش از طریق مرور نظام مند منابع علمی منتشرشده در پایگاه های معتبر بین المللی و داخلی طی سال های اخیر گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در ادامه، بر اساس مضامین استخراج شده و با تکیه بر منطق سناریونویسی، سناریوهای محتمل آینده آموزش عالی در مواجهه با گسترش هوش مصنوعی تدوین شدندیافته ها نشان دادند که مهم ترین پیشران های تحول شامل توسعه سامانه های هوشمند آموزشی، گسترش یادگیری شخصی سازی شده، ارتقای تحلیل یادگیری، تحول نقش اعضای هیئت علمی از انتقال دهنده دانش به طراح و تسهیل گر یادگیری، بازآفرینی برنامه های درسی، هوشمندسازی نظام های ارزشیابی و توسعه اکوسیستم های یادگیری داده محور است. در مقابل، چالش هایی نظیر سوگیری الگوریتمی، نقض حریم خصوصی، شکاف دیجیتال، وابستگی شناختی یادگیرندگان، ابهامات اخلاقی و حقوقی، کاهش تعاملات انسانی و نیاز به بازنگری در سیاست های حکمرانی آموزشی نیز به عنوان عوامل بازدارنده شناسایی شدند. بر این اساس، سه سناریوی آینده شامل «سناریوی تحول هوشمند و پایدار»، «سناریوی گذار تدریجی و مدیریت شده» و «سناریوی بحران حکمرانی و وابستگی فناورانه» ترسیم شد که هر یک پیامدهای متفاوتی برای کیفیت آموزش، عدالت آموزشی، نقش دانشگاه و توسعه سرمایه انسانی به همراه دارند‎.‎نتایج پژوهش نشان می دهد که تحقق آینده مطلوب آموزش عالی مستلزم اتخاذ رویکردی آینده نگر، تدوین سیاست های جامع حکمرانی هوش مصنوعی، بازطراحی برنامه های درسی، توانمندسازی اعضای هیئت علمی و ارتقای سواد هوش مصنوعی و اخلاق دیجیتال در میان ذی نفعان نظام آموزش عالی است. بهره گیری هدفمند و مسئولانه از هوش مصنوعی می تواند زمینه ساز ارتقای کیفیت یادگیری، افزایش نوآوری آموزشی و تحقق دانشگاه های هوشمند در افق آینده باشد

کلیدواژه ها:

آینده پژوهی ، هوش مصنوعی ، یاددهی–یادگیری ، آموزش عالی ، سناریونویسی.