ارائه چارچوبی برای فلسفه تعلیم و تربیت انسان محور در عصر هوش مصنوعی: بازاندیشی مبانی، اهداف و اصول تربیت

ظهور هوش مصنوعی، به ویژه هوش مصنوعی مولد، با ایجاد دگرگونی های بنیادین در فرایندهای یاددهی–یادگیری، تولید دانش و تصمیم گیری آموزشی، بسیاری از پیش فرض های سنتی فلسفه تعلیم و تربیت را با چالش مواجه ساخته است. در چنین شرایطی، تمرکز افراطی بر کارآمدی فناورانه، مهارت های فنی و بهینه سازی عملکرد، این نگرانی را پدید آورده است که جایگاه انسان به عنوان غایت تعلیم و تربیت به حاشیه رانده شود. ازاین رو، بازاندیشی در مبانی، اهداف و اصول تعلیم و تربیت با محوریت کرامت، عاملیت و شکوفایی انسان ضرورتی انکارناپذیر به شمار می آید. هدف این پژوهش، ارائه چارچوبی فلسفی برای تعلیم و تربیت انسان محور در عصر هوش مصنوعی از طریق بازسازی مبانی، اهداف و اصول تربیت متناسب با اقتضائات این عصر است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل مفهومی–فلسفی انجام شده است. داده ها از طریق مطالعه اسناد، کتاب ها، مقالات علمی و گزارش های معتبر در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت، اخلاق هوش مصنوعی و فناوری های نوین آموزشی گردآوری و با بهره گیری از روش تحلیل مضمون و سنتز مفهومی تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان داد که چارچوب پیشنهادی بر پنج مبنای اساسی شامل هستی شناختی، انسان شناختی، معرفت شناختی، ارزش شناختی و تربیتی استوار است. همچنین، اهداف تعلیم و تربیت در عصر هوش مصنوعی باید از انتقال صرف دانش و توسعه مهارت های فناورانه فراتر رفته و بر پرورش انسان خودآگاه، خودآیین، اخلاق مدار، خلاق، مسئول و برخوردار از قدرت تفکر انتقادی متمرکز شود. بر این اساس، شش اصل بنیادین شامل کرامت انسانی، عاملیت یادگیرنده، تعامل انتقادی با هوش مصنوعی، مسئولیت پذیری اخلاقی، یادگیری تاملی و شکوفایی همه جانبه انسان به عنوان ارکان چارچوب پیشنهادی استخراج شد. نتیجه گیری پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی نباید جایگزین انسان در فرایند تربیت تلقی شود، بلکه باید در جایگاه ابزاری توانمندساز برای تحقق اهداف متعالی تعلیم و تربیت قرار گیرد. چارچوب ارائه شده می تواند مبنایی نظری برای بازنگری سیاست های آموزشی، طراحی برنامه های درسی، تربیت معلمان و توسعه نظام های یادگیری انسان محور در عصر هوش مصنوعی فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

فلسفه تعلیم و تربیت ، انسان محوری ، هوش مصنوعی ، کرامت انسانی ، عاملیت یادگیرنده ، شکوفایی انسانی ، اخلاق هوش مصنوعی.