تحلیل فلسفی و تاریخی مبانی انسان شناختی، معرفت شناختی و ارزش شناختی تعلیم و تربیت در اندیشه بودیسم و دلالت های آن برای تربیت معاصر

اندیشه های تربیتی برخاسته از سنت های فلسفی و دینی، نقش مهمی در شکل گیری نظریه های تعلیم و تربیت در تمدن های گوناگون داشته اند. در این میان، بودیسم به عنوان یکی از کهن ترین سنت های فکری شرق، با ارائه نگرشی خاص نسبت به انسان، معرفت، اخلاق و غایت زندگی، مبانی متمایزی برای تعلیم و تربیت عرضه کرده است. با وجود اهمیت این سنت، مبانی تربیتی آن در پژوهش های تاریخ اندیشه تربیتی، به ویژه در ادبیات علمی فارسی، کمتر به صورت منسجم و فلسفی بررسی شده است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین و تحلیل مبانی انسان شناختی، معرفت شناختی و ارزش شناختی تعلیم و تربیت در اندیشه بودیسم و بررسی دلالت های آن برای فهم تاریخ اندیشه تربیتی است. هدف پژوهش، شناسایی مولفه های بنیادین نظام تربیتی بودیسم، تحلیل ارتباط میان مبانی فلسفی و اهداف تربیتی آن و تبیین جایگاه این اندیشه در سیر تحول تفکر تربیتی جهان است. پژوهش حاضر از نوع کیفی، با رویکرد توصیفی تحلیلی و مبتنی بر روش تحلیل اسنادی انجام شده است. داده ها از طریق مطالعه منابع اصیل بودایی، آثار پژوهشگران حوزه فلسفه و تاریخ ادیان و منابع معتبر فلسفه تعلیم و تربیت گردآوری و با استفاده از تحلیل مفهومی تفسیر شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظام تربیتی بودیسم بر مبنای خودشناسی، رهایی از رنج، پرورش ذهن، مراقبه، خودانضباطی، شفقت، اعتدال و مسئولیت اخلاقی استوار است و فرایند تربیت را مسیر تحول درونی و شکوفایی آگاهی انسان می داند. همچنین، مبانی معرفت شناختی این سنت بر تجربه مستقیم، تامل و سلوک عملی تاکید دارد و ارزش های اخلاقی را جزء جدایی ناپذیر فرایند یادگیری تلقی می کند. در نتیجه، اندیشه تربیتی بودیسم را می توان یکی از جریان های تاثیرگذار تاریخ اندیشه تربیتی دانست که با تاکید بر تربیت درونی، رشد اخلاقی و آگاهی انتقادی، ظرفیت های ارزشمندی برای بازاندیشی در فلسفه تعلیم و تربیت معاصر فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

بودیسم ، تاریخ اندیشه تربیتی ، فلسفه تعلیم و تربیت ، انسان شناسی ، معرفت شناسی ، ارزش شناسی ، تربیت اخلاقی.