تحلیل انتقادی مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی ماتریالیسم و دلالت های آن برای نظریه های یادگیری

ماتریالیسم به عنوان یکی از جریان های اثرگذار در تاریخ فلسفه، با تاکید بر اصالت ماده و تبیین پدیده های انسانی بر پایه فرایندهای طبیعی و زیستی، نقش مهمی در شکل گیری برخی از نظریه های یادگیری، به ویژه رفتارگرایی و رویکردهای مبتنی بر علوم اعصاب، ایفا کرده است. با وجود این، بسیاری از پژوهش های موجود بیشتر بر معرفی تاریخی ماتریالیسم یا بررسی پیامدهای روان شناختی آن متمرکز بوده اند و تحلیل جامع مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی این مکتب و دلالت های آن برای نظریه های یادگیری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاین رو، مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که مبانی فلسفی ماتریالیسم چگونه بر تبیین ماهیت یادگیری تاثیر گذاشته و این دیدگاه چه ظرفیت ها و محدودیت هایی برای تعلیم و تربیت معاصر به همراه دارد‎.‎هدف این پژوهش، تحلیل انتقادی مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی ماتریالیسم و تبیین دلالت های آن برای نظریه های یادگیری است. پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، کیفی با رویکرد تحلیلی–انتقادی است. داده های پژوهش از طریق مطالعه اسنادی و کتابخانه ای گردآوری و با استفاده از تحلیل مفهومی و استدلال فلسفی بررسی شده اند. منابع مورد استفاده شامل آثار کلاسیک و معاصر در حوزه فلسفه، فلسفه تعلیم و تربیت، نظریه های یادگیری و علوم شناختی بوده است‎.‎یافته های پژوهش نشان داد که ماتریالیسم با تکیه بر اصالت ماده، نقش تعیین کننده عوامل زیستی، عصبی و محیطی را در فرایند یادگیری برجسته ساخته و زمینه ساز شکل گیری رویکردهایی همچون رفتارگرایی و برخی دیدگاه های عصب محور در تبیین یادگیری شده است. در عین حال، این رویکرد در تبیین ابعاد ذهنی، ارادی، معنایی، اخلاقی و ارزش مدار یادگیری با محدودیت هایی مواجه است و نمی تواند تمامی ابعاد پیچیده تجربه یادگیری انسان را به طور جامع توضیح دهد‎.‎نتایج پژوهش حاکی از آن است که اگرچه ماتریالیسم در توسعه رویکردهای علمی و تجربی به یادگیری سهم مهمی داشته است، اما اتکای انحصاری به مبانی ماتریالیستی به تقلیل مفهوم یادگیری به فرایندهای صرفا مادی و زیستی می انجامد. ازاین رو، بهره گیری از رویکردهای تلفیقی که در کنار عوامل مادی، ابعاد شناختی، اخلاقی، فرهنگی و معنایی انسان را نیز در تبیین یادگیری مدنظر قرار دهند، می تواند چارچوبی جامع تر برای پژوهش های آینده در فلسفه تعلیم و تربیت و نظریه های یادگیری فراهم آورد‎.‎

کلیدواژه ها:

ماتریالیسم ، فلسفه تعلیم و تربیت ، مبانی نظری یادگیری ، هستی شناسی ، معرفت شناسی ، انسان شناسی ، رفتارگرایی