پارادوکس آزادی و انضباط در فلسفه تربیتی کانت: بازسازی انتقادی امکان پرورش خودآیینی اخلاقی

یکی از مسائل بنیادین در فلسفه تعلیم وتربیت، تبیین نسبت میان آزادی فرد و ضرورت انضباط در فرایند تربیت است. این مسئله در اندیشه ایمانوئل کانت جایگاهی محوری دارد؛ زیرا از یک سو، تربیت مستلزم نوعی هدایت، محدودیت و پرورش نظم رفتاری است و از سوی دیگر، غایت تربیت اخلاقی را نمی توان در اطاعت بیرونی یا انطباق با قواعد تحمیلی خلاصه کرد، بلکه باید امکان شکل گیری اراده ای خودآیین و برخوردار از توانایی داوری عقلانی را فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف بازسازی انتقادی نسبت آزادی، انضباط و خودآیینی اخلاقی در فلسفه تربیتی کانت و بررسی امکان سازگاری میان هدایت تربیتی و پرورش آزادی انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر رویکرد، کیفی است و با استفاده از روش تحلیل مفهومی و بازسازی انتقادی استدلال های فلسفی، آثار تربیتی و اخلاقی کانت را بررسی می کند. یافته های تحلیلی پژوهش بر این فرضیه استوارند که انضباط، در صورتی می تواند با خودآیینی اخلاقی سازگار باشد که نه به عنوان غایت نهایی تربیت، بلکه به منزله زمینه ای برای پرورش توانایی تنظیم عقلانی رفتار و پذیرش مسئولیت اخلاقی فهم شود. بر این اساس، میان انضباط مبتنی بر اطاعت بیرونی و انضباطی که زمینه شکل گیری استقلال در داوری را فراهم می کند، تمایزی اساسی وجود دارد. بازسازی انتقادی دیدگاه کانت همچنین نشان می دهد که گذار از محدودیت بیرونی به خودآیینی، فرایندی بدیهی و تضمین شده نیست و به نحوه اعمال اقتدار تربیتی و جایگاه عقلانیت در تجربه تربیتی وابسته است. در نتیجه، امکان تربیت برای آزادی مستلزم بازاندیشی در مفهوم انضباط و پرهیز از یکسان انگاری نظم رفتاری با فضیلت اخلاقی است. دستاورد نظری پژوهش، صورت بندی انتقادی نسبت میان انضباط و خودآیینی و فراهم کردن مبنایی فلسفی برای فهم تربیت اخلاقی به مثابه فرایند پرورش آزادی مسئولانه است.

کلیدواژه ها:

ایمانوئل کانت ، فلسفه تعلیم وتربیت ، آزادی ، انضباط ، خودآیینی اخلاقی ، تربیت اخلاقی..