تحلیل تطبیقی مبانی انسان شناختی تعلیم و تربیت در اندیشه فارابی و جان دیویی؛ مطالعه ای در تاریخ اندیشه تربیتی

انسان شناسی فلسفی، یکی از بنیادی ترین مبانی نظری هر نظام تعلیم و تربیت به شمار می رود؛ زیرا تلقی از ماهیت انسان، اهداف، روش ها و فرایندهای تربیتی را تعیین می کند. در تاریخ اندیشه تربیتی، اندیشه های فیلسوفان مسلمان و متفکران پراگماتیست، هر یک بر اساس مبانی معرفت شناختی و هستی شناختی متفاوت، برداشت های متمایزی از انسان و تربیت ارائه کرده اند. از این رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی مبانی انسان شناختی تعلیم و تربیت در اندیشه فارابی و جان دیویی و تبیین وجوه اشتراک و افتراق آن ها در بستر تاریخ اندیشه تربیتی انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف بنیادی و از حیث روش، کیفی و مبتنی بر تحلیل تطبیقی اسناد و منابع کتابخانه ای است. داده ها از آثار اصلی و پژوهش های معتبر مرتبط گردآوری و با بهره گیری از روش تحلیل مفهومی و تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که فارابی با رویکردی عقل گرایانه و غایت محور، انسان را موجودی دارای استعداد کمال عقلانی و سعادت می داند که تعلیم و تربیت باید زمینه تحقق فضیلت، رشد عقل نظری و عملی و دستیابی به سعادت را فراهم آورد. در مقابل، جان دیویی با تکیه بر پراگماتیسم و تجربه گرایی، انسان را موجودی پویا، اجتماعی و در حال رشد تلقی می کند که یادگیری وی از طریق تعامل مستمر با محیط، تجربه و حل مسئله شکل می گیرد. با وجود تفاوت های بنیادین در مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی، هر دو متفکر بر نقش فعال انسان در فرایند یادگیری، اهمیت جامعه در تربیت و قابلیت رشد مستمر انسان تاکید دارند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تلفیق انتقادی ظرفیت های نظری این دو دیدگاه می تواند زمینه ای مناسب برای بازاندیشی در مبانی فلسفی تعلیم و تربیت معاصر و توسعه الگوهای تربیتی متناسب با نیازهای جوامع امروز فراهم آورد‎.‎

کلیدواژه ها:

انسان شناسی فلسفی ، تعلیم و تربیت ، فارابی ، جان دیویی ، تاریخ اندیشه تربیتی ، مطالعه تطبیقی