تحلیل تطبیقی روند بیابان زایی و راهبردهای مدیریت پایدار در استان های مرکزی ایران با تاکید بر عوامل موثر و پیامدهای زیست محیطی (۱۳۹۰–۱۴۰۰)

بیابان زایی یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی مناطق خشک و نیمه خشک ایران است که در دهه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ تحت تاثیر هم زمان عوامل اقلیمی و انسانی روندی فزاینده داشته است. استان های مرکزی ایران به دلیل کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا، افت منابع آب زیرزمینی، تشدید تبخیر و تعرق و فشار فزاینده بر منابع طبیعی، بیش از بسیاری از مناطق کشور در معرض تخریب سرزمین قرار گرفته اند. هدف این پژوهش، تحلیل تطبیقی روند بیابان زایی، شناسایی عوامل موثر بر آن و ارائه راهکارهای مدیریت پایدار در استان های مرکزی ایران است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای انجام شده و داده های مورد نیاز از مقالات علمی، گزارش های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، سازمان هواشناسی، وزارت نیرو و سایر اسناد معتبر گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان داد که کاهش بارندگی، افزایش دما، افت مستمر منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی ناپایدار، چرای مفرط دام، تغییر کاربری اراضی و کاهش پوشش گیاهی، مهم ترین عوامل تشدید بیابان زایی در استان های مرکزی ایران هستند. همچنین، استان های یزد و کرمان نسبت به سایر استان های مورد مطالعه، آسیب پذیری بیشتری در برابر این پدیده نشان داده اند. استمرار این روند موجب افزایش فرسایش بادی، کاهش حاصل خیزی خاک، افت تنوع زیستی، گسترش کانون های گردوغبار، کاهش بهره وری اراضی و افزایش آسیب پذیری سکونتگاه های انسانی شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک، اصلاح الگوی کشت، احیای پوشش گیاهی، مدیریت پایدار مراتع، توسعه سامانه های نوین آبیاری، بهره گیری از فناوری های پایش محیطی و اجرای برنامه های آمایش سرزمین، از مهم ترین راهکارهای کاهش روند بیابان زایی و تحقق مدیریت پایدار در استان های مرکزی ایران به شمار می روند.

کلیدواژه ها:

بیابان زایی ، استان های مرکزی ایران ، تغییر اقلیم ، منابع آب زیرزمینی ، فرسایش بادی ، مدیریت پایدار سرزمین.