هنر اعتراض در اشعار حافظ : تقابل رندی با تعصب

غزل «در میخانه ببستند خدایا مپسند» از جمله غزل های معنادار حافظ است که در آن، پیوند میان تجربه زیسته شاعر و تحولات سیاسی، اجتماعی و مذهبی عصر او به نحوی برجسته انعکاس یافته است. این مقاله با رویکردی علمی-تحلیلی و با تکیه بر شیوه توصیفی-تحلیلی، در پی آن است که نسبت میان لایه های ادبی و بلاغی این غزل با زمینه تاریخی حاکم بر شیراز قرن هشتم هجری، به ویژه در روزگار امیر مبارزالدین محمد مظفر میبدی را تبیین کند. مسئله اصلی پژوهش، آن است که حافظ چگونه از طریق نظام نمادین و چندلایه زبان غزل، به بازنمایی فضای خفقان، رواج زهد ریایی و محدودیت های ناشی از سخت گیری های مذهبی می پردازد و در عین حال، اعتراض اجتماعی و فرهنگی خود را در پوششی هنری و غیرمستقیم صورت بندی می کند. بر پایه یافته های این پژوهش، مفاهیمی چون «میخانه»، «زنار» و «مفاتیح دعا» در این غزل، افزون بر کارکردهای رایج عرفانی و تغزلی، واجد دلالت های اجتماعی و تاریخی نیز هستند و در شبکه ای از تقابل های معنادار، همچون رندی و زهد، صدق و ریا، ظاهر و باطن، عمل می کنند. از این منظر، غزل مذکور را می توان یکی از نمونه های برجسته تلفیق هنر شعری با آگاهی تاریخی در دیوان حافظ دانست؛ تلفیقی که نه تنها بر غنای زیبایی شناختی شعر می افزاید، بلکه آن را به متنی قابل تامل برای شناخت بخشی از واقعیت فرهنگی و اجتماعی زمانه شاعر بدل می سازد.

کلیدواژه ها:

حافظ ، شیراز قرن هشتم ، امیر مبارزالدین ، نقد اجتماعی ، زهد ریایی ، تحلیل ادبی-تاریخی