جایگاه و نقش زنان در عصر پهلوی

پهلوی (۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ خورشیدی) از مهم ترین ادوار تاریخ ایران از منظر تحولات مرتبط با جایگاه و نقش زنان به شمار می رود. این مقاله با رویکردی تاریخی-تحلیلی، دو فاز متمایز سیاست گذاری جنسیتی را بررسی می کند: فاز نخست (دوره ی رضاشاه، ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰) با اقدامات اجباری کشف حجاب، گشایش مدارس دخترانه و اصلاحات محدود حقوقی همراه بود که اگرچه زمینه های هویت مدرن زنانه را فراهم آورد، به دلیل ماهیت ازبالا و سرکوبگرانه، نتوانست تغییرات پایدار ایجاد کند (امین، ۲۰۰۲؛ صدیقی، ۲۰۰۷). فاز دوم (دوره ی محمدرضاشاه، ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷) با دستاوردهای حقوقی مهمی نظیر اعطای حق رای به زنان (۱۳۴۲)، تصویب قانون حمایت خانواده (۱۳۴۶)، و گسترش آموزش عالی و اشتغال همراه بود، اما به دلیل عدم همراهی با تغییرات ساختاری و فقدان عاملیت مستقل زنان، نتوانست به کاهش چشمگیر نابرابری ها بینجامد (افاری، ۲۰۰۹؛ مغیسی، ۲۰۰۸). مهم ترین تناقض این دوره، شکاف عمیق میان قوانین مترقی و واقعیت های اجتماعی زندگی زنان، به ویژه در مناطق روستایی و طبقات پایین، و نیز دوگانگی میان گفتمان رهایی بخش دولتی و رویه های سرکوبگرانه بود که به بی اعتباری پروژه ی مدرنیزاسیون انجامید (نجم آبادی، ۲۰۰۵؛ صدیقی، ۲۰۰۷). باوجود این ناکامی ها، عصر پهلوی زمینه های شکل گیری آگاهی حقوقی و هویت مدرن زنانه را فراهم آورد و نسلی از زنان تحصیل کرده را پرورش داد که پس از انقلاب ۱۳۵۷، به عنوان منابعی برای مقاومت و عاملیت زنانه به کار گرفته شدند (مغیسی، ۲۰۰۸). مقاله نتیجه گیری می کند که تحول واقعی در وضعیت زنان، مستلزم تغییرات هم اهنگ در سطوح حقوقی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و مشارکت فعال خود زنان است و اقدامات ازبالا و غیرمشارکتی، محکوم به ناکامی و عقب گردی های بعدی خواهد بود (امین، ۲۰۰۲).

کلیدواژه ها:

زنان ، عصر پهلوی ، مدرنیزاسیون ، سیاست های جنسیتی ، قانون حمایت خانواده ، حق رای زنان ، کشف حجاب ، آموزش زنان.