بازتاب اندیشه های ناصر خسرو قبادیانی در شعر پروین اعتصامی تحلیلی تطبیقی با رویکرد بینامتنیت

ناصر خسرو قبادیانی و پروین اعتصامی، با وجود فاصله زمانی چشمگیر، از برجسته ترین نمایندگان شعر تعلیمی و اخلاق گرا در ادبیات فارسی به شمار می آیند. حضور مشترک مولفه هایی چون عقل گرایی، دانش ستایی، اخلاق محوری، عدالت خواهی، نقد قدرت و نکوهش دنیاپرستی در آثار این دو شاعر، زمینه طرح مسئله تاثیر اندیشه های ناصر خسرو بر شعر پروین را فراهم می سازد. پژوهش حاضر با هدف بررسی چگونگی بازتاب این مولفه ها در اشعار پروین و تعیین نسبت میان تاثیر مستقیم، هم سویی فکری و تداوم سنت ادبی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و تطبیقی است و داده ها با شیوه کتابخانه ای، از دیوان اشعار دو شاعر و منابع معتبر پژوهشی گردآوری شده اند. همچنین، برای تبیین روابط متنی و فکری، از مبانی نظری بینامتنیت، به ویژه دیدگاه های ژولیا کریستوا و ژرار ژنت، بهره گرفته شده است‎.‎ یافته های پژوهش نشان می دهد که عقل، دانش، فضیلت اخلاقی، مسئولیت انسان و نقد ساختارهای ناعادلانه از مهم ترین محورهای مشترک در شعر دو شاعرند؛ بااین حال، این مفاهیم در آثار آنان کارکردهای یکسانی ندارند. ناصر خسرو عقل و اخلاق را در چارچوب جهان بینی دینی، اسماعیلی و آخرت گرای خود صورت بندی می کند، درحالی که پروین این عناصر را بیشتر در زمینه تربیت فرد، عدالت اجتماعی، دفاع از محرومان و نقد فساد اداری و قضایی به کار می گیرد. زبان ناصر خسرو عمدتا صریح، خطابی و استدلالی است، اما پروین با بهره گیری گسترده از مناظره، تمثیل، طنز و شخصیت بخشی، تعالیم اخلاقی را در ساختاری روایی و نمایشی عرضه می کند. بر این اساس، رابطه میان آثار دو شاعر را نمی توان صرفا به تاثیر مستقیم و تقلید فروکاست؛ بلکه باید آن را نوعی استمرار و بازآفرینی خلاقانه سنت حکمی و تعلیمی فارسی دانست. پروین با دریافت این میراث، آن را متناسب با مسائل اجتماعی و فرهنگی عصر معاصر دگرگون ساخته و به آن کارکردی تازه بخشیده است‎.‎

کلیدواژه ها:

ناصر خسرو قبادیانی ، پروین اعتصامی ، ادبیات تعلیمی ، بینامتنیت ، عقل گرایی ، اخلاق گرایی