سفال مینایی ری بازخوانی جایگاه ری در تحول سفالگری ایران در دوره سلجوقی

سفال مینایی یا هفت رنگ یکی از پیچیده ترین و نفیس ترین گونه های سفالگری ایران در سده های ششم و اوایل سده هفتم هجری/دوازدهم و اوایل سده سیزدهم میلادی است که در بستر تحول فناوری سفال های خمیرسنگی، گسترش لعاب های روشن، نقاشی روی لعاب و استفاده از زراندودکاری پدیدار شد. در تاریخ هنر ایران، شهرهای ری و کاشان بیش از بسیاری از مراکز دیگر با تولید و پراکندگی سفال های مینایی ارتباط یافته اند؛ بااین حال، انتساب آثار مینایی به ری از مسائل پیچیده و همچنان قابل بحث در پژوهش های سفال اسلامی است. بخشی از این دشواری به آن بازمی گردد که بسیاری از ظروف کامل موجود در مجموعه های موزه ای فاقد زمینه دقیق باستان شناختی هستند و شماری از آنها در دوره جدید به شدت مرمت یا بازسازی شده اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از داده های باستان شناختی، مطالعات تاریخ هنر، پژوهش های موزه ای و مطالعات فناوری مواد، جایگاه ری را در تحول سفالگری ایران در دوره سلجوقی بررسی می کند. پرسش اصلی پژوهش آن است که با توجه به شواهد موجود، ری چه جایگاهی در شکل گیری و گسترش فناوری سفال خمیرسنگی و سفال مینایی داشته و تا چه اندازه می توان آن را یکی از مراکز مهم تولید این گونه سفال دانست. یافته های پژوهش نشان می دهد که ری در دوره سلجوقی یکی از مراکز مهم شهری، اقتصادی و صنعتی ایران بوده و کاوش های باستان شناختی این منطقه شواهد قابل توجهی از تولید و مصرف سفال های پیشرفته را آشکار کرده است. حضور سفال های مینایی در مجموعه های کاوش شده ری، وجود شواهد مرتبط با فعالیت های کارگاهی و نتایج مطالعات فناوری بر قطعات کشف شده، جایگاه ری را در تاریخ سفالگری پیشرفته ایران تقویت می کند. در عین حال، بررسی انتساب آثار موزه ای نشان می دهد که نباید همه نمونه های موسوم به «مینایی ری» را به صورت قطعی محصول کارگاه های ری دانست. بنابراین، ری را می توان یکی از کانون های مهم تولید، مصرف، مبادله و تحول سفال مینایی در ایران سلجوقی دانست؛ مرکزی که در شبکه ای گسترده از تولید و انتقال فناوری با کاشان و دیگر مراکز سفالگری ایران ارتباط داشته است. این پژوهش نتیجه می گیرد که اهمیت ری در تاریخ سفال مینایی نه صرفا در تعداد آثار منسوب به این شهر، بلکه در جایگاه آن به عنوان یکی از مراکز مهم فناوری، بازار، فرهنگ تصویری و تولید صنایع هنری دوره سلجوقی قابل بازخوانی است.

کلیدواژه ها:

ری ، سفال مینایی ، سفال هفت رنگ ، دوره سلجوقی ، سفال خمیرسنگی ، تاریخ هنر ایران ، کاشان ، سفال اسلامی.