چوگان در اشعار حافظ: بازتابی از یک سنت فرهنگی، تاریخی و عرفانی

چوگان، از کهن ترین بازی های ایرانی است که افزون بر کارکرد ورزشی، در تاریخ فرهنگی ایران جایگاهی نمادین و آیینی یافته و از میدان های واقعی به فضای ادبیات راه پیدا کرده است. در شعر فارسی، به ویژه در غزل های حافظ، عناصر این بازی (گوی، چوگان، میدان، خم چوگان) به صورت استعاره ای چندلایه برای بیان مفاهیمی چون عشق، تسلیم، قضا و قدر، ایثار و حتی عدالت و ظفر به کار رفته اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر منابع تاریخی - فرهنگی چوگان و تحلیل شواهدی از دیوان حافظ، می کوشد، نشان دهد که حافظ چگونه یک پدیده فرهنگی شناخته شده را به «میدان استعاری» تبدیل می کند؛ میدانی که در آن عاشق همچون گوی بی اختیار و معشوق،گردون،حکم همچون چوگان دار جهت دهنده تصویر می شود. یافته ها نشان می دهد که تصویر چوگان در حافظ، صرفا آرایه ای تزیینی نیست، بلکه سازوکاری برای صورت بندی تجربه عاشقانه - عرفانی و تبیین نسبت انسان با نیروهای برتر (معشوق، تقدیر، حکم) است‎.‎

کلیدواژه ها:

حافظ ، چوگان ، گوی ، استعاره ، غزل فارسی ، قضا و قدر ، فرهنگ ایرانی ، میراث ناملموس