ماده تاریخ به مثابه رسانه حافظه تاریخی: بازنمایی تحولات سیاسی، مذهبی و فرهنگی عصر فترت در شعر دوره اول بازگشت ادبی

ماده تاریخ یکی از شیوه های ثبت و یادسپاری رویدادها در ادبیات فارسی است که در آن تاریخ یک واقعه با استفاده از ارزش عددی حروف در حساب ابجد در قالب واژه، عبارت یا بیت بیان می شود. این شیوه، افزون بر کارکرد ادبی، می تواند به عنوان یکی از منابع مکمل برای مطالعه حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه مورد استفاده قرار گیرد؛ زیرا شاعر در انتخاب واژگان و ساخت عبارت تاریخ دار، رویداد تاریخی را در چارچوبی ادبی، مذهبی، سیاسی یا اجتماعی بازنمایی می کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی این کارکرد، به تحلیل نمونه هایی از موادالتواریخ شاعران دوره فترت و دوره اول بازگشت ادبی، با تمرکز بر تحولات سیاسی و مذهبی ایران از سقوط صفویان تا پایان حکومت لطف علی خان زند، می پردازد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه ای است. پیکره پژوهش از نمونه های ماده تاریخ موجود در دیوان شاعران و برخی منابع تاریخی این دوره تشکیل شده است. یافته ها نشان می دهد که موادالتواریخ مورد بررسی را می توان در چند محور عمده دسته بندی کرد: ثبت تغییرات قدرت و مشروعیت سیاسی، یادسپاری فتوحات و تحولات سرزمینی، بازنمایی تعلقات مذهبی و شیعی، ثبت اقدامات عمرانی و بناهای مذهبی و شهری و نیز تثبیت نام و یاد شخصیت های سیاسی و فرهنگی. با این حال، ماده تاریخ را نمی توان به صورت مستقیم و بدون واسطه، معادل «هویت ملی» دانست؛ بلکه این سروده ها بیش از هر چیز بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی عصر خود را حفظ و بازنمایی کرده اند و از این طریق، در بازتولید برخی مولفه های هویتی مشارکت داشته اند. همچنین مقایسه دوره افشاریه و زندیه نشان می دهد که در موادالتواریخ دوره افشاری، مضامین فتح، سلطنت، مشروعیت و تشیع برجستگی بیشتری دارد، در حالی که در دوره زندیه، ثبت آبادانی شهرها، بناهای مذهبی و اقدامات عام المنفعه سهم چشمگیری یافته است‎.‎

کلیدواژه ها:

ماده تاریخ ، تاریخ شعری ، حافظه تاریخی ، حافظه فرهنگی ، هویت ایرانی ، هویت مذهبی ، عصر فترت ، بازگشت ادبی‎.‎