از باطن انسان تا معماری آخرت: بازنمایی تطبیقی بهشت و دوزخ در مثنوی معنوی مولانا و کمدی الهی دانته

بهشت و دوزخ از بنیادی ترین تصاویر ادبیات دینی و عرفانی اند، اما نحوه بازنمایی آنها در سنت های مختلف یکسان نیست. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بازنمایی بهشت و دوزخ در مثنوی معنوی مولانا و کمدی الهی دانته انجام شده است و می کوشد نشان دهد که دو شاعر چگونه جغرافیای جهان پس از مرگ را به نقشه ای برای سیر اخلاقی و معنوی انسان تبدیل می کنند. روش پژوهش کیفی، کتابخانه ای و تحلیلی تطبیقی است و شواهد متنی در هفت محور شامل ماهیت بهشت و دوزخ، نسبت عمل و جزا، مکان مندی و درونی شدن، مراتب جهان اخروی، نقش عشق و تهذیب، کارکرد تربیتی تصاویر آخرت و مسئله منابع اسلامی دانته بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهد که در کمدی الهی، ساختار مکانی، سلسله مراتب و حرکت مرحله ای مهم ترین ابزارهای تبدیل الهیات به روایت اند؛ در حالی که مولانا، بدون نفی واقعیت اخروی، بهشت و دوزخ را به صفات، نیت ها و اعمال انسان نزدیک می کند و از تجسم اعمال برای توضیح نسبت باطن انسان و سرنوشت اخروی بهره می گیرد. در هر دو اثر، عمل انسان با نتیجه اخروی پیوند دارد و عشق و پالایش اخلاقی جهت حرکت به سوی کمال را تعیین می کنند؛ با این حال، رویت الهی در دستگاه مسیحی دانته نباید با مفاهیم وحدت وجود یا فنا در عرفان اسلامی یکسان انگاشته شود. همچنین شباهت های میان ساختارهای اخروی دو سنت به تنهایی برای اثبات تاثیر مستقیم منابع اسلامی بر دانته کافی نیست. نتیجه پژوهش آن است که مهم ترین اشتراک دو اثر، تبدیل آخرت به زبان دیداری و تمثیلی برای نشان دادن حقیقت اخلاقی انسان و مهم ترین تفاوت آنها، تقدم «معماری مکان» در دانته و «تحول حال و صفت» در مولاناست.

کلیدواژه ها:

مولانا ، دانته ، بهشت و دوزخ ، مثنوی معنوی ، کمدی الهی