نقد بلاغی و زبانی قصیده پیر تعلیم خاقانی و مقایسه آن با دو قصیده از قاآنی

این مقاله به نقد بلاغی و زبانی قصیده‎ ‎«پیر تعلیم» خاقانی و دو قصیده از قاآنی «ز‎ ‎چشمم خون فرو ریزد به یاد چشم فتانش» و «فلک دوش از عروس خور تهی چون‎ ‎گشت دامانش» می پردازد. خاقانی به عنوان شاعری متعلق به قرن ششم هجری، زبان فخیم، پر تصویر و دشوار دارد که بر استفاده از استعاره های پیچیده، ترکیب های خاص و مفاهیم حکمی و عرفانی استوار است. در این قصیده که به «مرآت الصفا» یا قصیده «شینیه» معروف است خاقانی با بهره گیری از صنایع بدیع مانند جناس، مراعات نظیر، تلمیح و آرایه های بیانی نظیر استعاره های مرکب و تمثیلی، جهانی پر از رمز و معنا خلق می کند. درون مایه قصیده بیشتر بر حکمت، تعلیم و معرفت تاکید دارد و شاعر با استفاده از ساختارهای نحوی پیچیده، بر دشواری زبان خود می افزاید. در مقابل قاآنی، شاعر دوره قاجار، زبانی نسبتا ساده تر اما پر از صناعات لفظی دارد. در قصیده «ز چشمم خون فرو ریزد» شاعر با بهره گیری از اغراق، تضاد و تکرار، فضایی عاطفی و تغزلی پدیده می آورد که بیشتر به سبک خراسانی نزدیک است. در«فلک دوش از عروس خور» نگاه او به طبیعت با بهره گیری از تشبیهات و استعاره های نجومی، جنبه ای توصیفی تر و حماسی تر می یابد. سبک قاآنی هر چند تحت تاثیر خاقانی و انوری است اما از صراحت بیشتری برخوردار بوده و جنبه های توصیفی در آن برجسته تر است. تحلیل بلاغی و زبانی این سه قصیده نشان می دهد که خاقانی بر مفاهیم انتزاعی و حکمی تاکید دارد و به دلیل پیچیدگی سبکی، فهم شعر او به دانش بالایی نیازمند است، در حالی که قاآنی با زبانی شفاف تر، تصاویری ملموس و روایتی توصیفی را به نمایش می گذارد. این مقایسه بیانگر تحول زبان شعری از سبک آذربایجانی-که پیچیده و مطنطن است-تا سبک دوره بازگشت -که روان تر و توصیفی تر-است می باشد. از این رو تفاوت های زبانی و بلاغی میان این دو شاعر، نشان دهنده سیر تطور زبان فارسی از پیچیدگی های فخیم خاقانی به روشنی و روانی شعر قاآنی است.

کلیدواژه ها:

نقد بلاغی و زبانی ، قصیده ، پیر تعلیم ، عروس خور ، ز چشمم خون فرو ریزد.