تعامل سنت بومی و معماری ایران دوره اسلامی در چاه پله های شبه قاره هند: تحلیلی باستان شناختی

چاه پله ها از مهم ترین سازه های سنتی مدیریت آب شبه قاره هند و از نمودهای برجسته معماری آبی در این ناحیه به شمار می روند. هدف این پژوهش، تحلیل تحولات معماری چاه پله های دوره اسلامی شبه قاره هند و تبیین و شناسایی چگونگی حضور و بازتفسیر عناصر رایج در سنت معماری ایران دوره اسلامی هند است. مسئله اصلی پژوهش، بررسی میزان و چگونگی حضور عناصر رایج در سنت معماری ایرانی-اسلامی در چاه پله های دوره اسلامی شبه قاره هند است؛ موضوعی که در پژوهش های پیشین تا حد زیادی مغفول مانده است. پرسش اصلی آن که آیا و تا چه اندازه می توان حضور این عناصر را در چاه پله های منتخب شناسایی و تبیین کرد؟ این پژوهش از نظر روش، توصیفی–تحلیلی با رویکرد تطبیقی و مبتنی بر باستان شناسی معماری است. داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای، اسناد تاریخی تحلیل کالبدی گردآوری شده اند. چهار نمونه شاخص شامل آدالاج واو، گندک کی بائولی، راجون کی بائولی و آگراسن کی بائولی بر پایه چهار مولفه سازمان فضایی، عناصر سازهای، عناصر تزئینی و فناوری ساخت بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهد ساختار بنیادین چاه پله ها، از جمله مسیر پلکانی، ارتباط تدریجی با منبع آب، دیوارهای حائل و اصول کلی فناوری ساخت، ریشه در سنت دیرینه بومی شبه قاره هند دارد و در دوره اسلامی نیز تداوم پیدا کرده است. در مقابل، گسترش فضاهای ستون دار، برخی عناصر سازه ای، فضایی و تزئینی مانند قوس ها و پوشش ها، کتیبه های اسلامی و تنوع شیوه های آرایه پردازی و کیفیت پرداخت عناصر سنگی، بیانگر تحولاتی است که می توان آنها را در چارچوب تعامل و تبادل فرهنگی میان ایران و شبه قاره تفسیر نمود. این تحولات در آدالاج واو نمایان تر است، در حالی که نمونه های دیگر استمرار الگوهای بومی را بیشتر نشان می دهند. نتایج پژوهش نشان می دهد که چاه پله های دوره اسلامی نه اقتباس کامل از معماری ایران هستند و نه ادامه بدون تغییر سنت بومی، بلکه حاصل فرایندی تدریجی از تعامل، انطباق و بازتفسیر عناصر معماری در بستر اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی شبه قاره هند بوده اند.

کلیدواژه ها:

چاه پله ، معماری تلفیقی ، انتقال فرهنگی ، باستان شناسی معماری ، سازه های آبی