تحلیل ساختار خداشناسی عقلانی در قرآن کریم و دلالت های معرفت شناختی و اخلاقی آن

مسئله تقابل یا تعامل عقل و وحی از جمله مباحث بنیادین کلامی و فلسفی است که در دوران معاصر، با گسترش رویکردهای تجربه گرایانه و شکاکیت مدرن، اهمیت بیشتری یافته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ساختار خداشناسی عقلانی در قرآن کریم و استخراج دلالت های معرفت شناختی و اخلاقی آن سامان یافته است. مسئله اصلی پژوهش این است که قرآن کریم چگونه از طریق سازوکارهای استدلالی، انسان را به معرفتی یقینی نسبت به خداوند رهنمون می سازد و این نوع از خداشناسی چه تاثیری بر نظام شناختی و ساختار اخلاقی انسان دارد. در این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع تفسیری، فلسفی و کلامی، ابتدا مفهوم عقل و تعقل در قرآن تبیین شده و سپس دو سازوکار استدلالی اصلی قرآن، یعنی «برهان نظم و غایتمندی هستی» و «برهان فقر وجودی و وابستگی پدیده ها»، مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که خداشناسی عقلانی در قرآن، از یک سو با اصالت بخشی به یقین، ابطال تقلید کورکورانه و تبیین پیوند میان شناخت عقلانی و بصیرت باطنی، دلالت های معرفت شناختی مهمی به همراه دارد و از سوی دیگر، با تقویت مسئولیت اخلاقی، التزام عملی، تهذیب نفس و کرامت انسانی، دلالت های اخلاقی قابل توجهی را در پی دارد. خداشناسی عقلانی در قرآن، ایمان را از سطح تعبدی و عاطفی به سطحی آگاهانه، استدلالی و وجودی ارتقا می دهد و زمینه ساز زیستی مومنانه مبتنی بر عقلانیت و مسئولیت است.

کلیدواژه ها:

خداشناسی عقلانی ، قرآن کریم ، دلالت های معرفت شناختی ، دلالت های اخلاقی ، یقین ، تقلید ، کرامت انسانی