دیدگاه ابداعی علامه طباطبایی در باب علم الهی با نظر به تفسیر المیزان

صفت علم خداوند به عنوان یکی از پیچیده ترین و دشوارترین مسائل فلسفه و کلام اسلامی، تبیین صحیحی دارد که نقش بنیادینی در پاسخ گویی به موضوعاتی همچون قضا و قدر، بداء، اختیار انسان، فلسفه خلقت و مسئله شرور ایفا می کند. اندیشمندان اسلامی در طول تاریخ تفکر فلسفی، دیدگاه های گوناگونی را درباره ماهیت، کیفیت و مراتب علم الهی عرضه داشته اند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر آثار علامه سیدمحمدحسین طباطبایی به مثابه نماینده برجسته فلسفه نوصدرایی، به بررسی تطبیقی آراء ابن سینا، شیخ اشراق (سهروردی)، ملاصدرا و علامه طباطبایی در باب علم خدا و مراتب آن (علم به ذات، علم پیشین به موجودات و علم به جزئیات متغیر) می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که ابن سینا علم پیشین الهی را برپایه فاعلیت بالعنایه و نظریه صور مرتسمه در ذات، از سنخ علم حصولی می داند؛ شیخ اشراق آن را براساس فاعلیت بالرضا، علم حضوری و اجمالی تفسیر می کند و ملاصدرا با ارائه نظریه فاعلیت بالتجلی و قاعده «بسیط الحقیقه کل الاشیاء»، علم پیشین خدا را حضوری و اجمالی در عین کشف تفصیلی می داند. علامه طباطبایی ضمن پذیرش مبانی صدرایی و با نقد دیدگاه ابن سینا در مسئله صور مرتسمه و همچنین نقد دیدگاه شیخ اشراق در اجمالی دانستن علم پیشین، علم خدا به ذات را حضوری، علم پیشین او به موجودات را حضوری، تفصیلی و عین ذات و علم فعلی او به موجودات را حضوری، تفصیلی و خارج از ذات می داند.در مسئله علم الهی به جزئیات متغیر، علامه طباطبایی با تاکید بر علم حضوری و تفصیلی خداوند به موجودات در عین تغییرناپذیری ذات، دیدگاه ابن سینا (علم به جزئیات بر وجه کلی) را ناکافی دانسته و راه حل صدرایی مبتنی بر قاعده «بسیط الحقیقه» را می پذیرد. این پژوهش در نهایت نشان می دهد که علامه طباطبایی با تلفیق مبانی حکمت متعالیه و نگاه انتقادی به آراء پیشینیان، تصویری منسجم و جامع از مراتب علم الهی ارائه می دهد که با اصول حکمت متعالیه و آموزه های دینی سازگاری کامل دارد.

کلیدواژه ها:

علم خدا ، علم حضوری تفصیلی ، علم پیشین ، المیزان ، علامه طباطبایی