کاربرد اصل فلسفی تشکیک در وجود در تبیین مراتب نزول قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی

مسئله جمع میان نزول دفعی و نزول تدریجی قرآن از مباحث مهم در علوم قرآنی است که در تفسیر المیزان، محمدحسین طباطبایی با طرح نظریه مراتب طولی نزول قرآن تبیین شده است. بااین حال، زیرساخت هستی شناختی این نظریه کمتر به طور مستقل تحلیل شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، به بررسی تناظر ساختاری میان نظام تشکیک وجود و مراتب پنج گانه نزول قرآن در اندیشه علامه طباطبایی می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که مراتب قرآن شامل علم ذاتی الهی، لوح محفوظ، کتاب مبین، نزول دفعی و نزول تدریجی بازتابی از نظام طولی و تشکیکی وجود اند؛ به گونه ای که حقیقت واحد قرآن در مراتب مختلف، با شدت و ضعف وجودی ظهور می یابد، بی آنکه کثرت مراتب مستلزم تکثر در ماهیت باشد. بر این اساس، نزول دفعی و تدریجی نه دو فرآیند متقابل، بلکه دو سطح از تنزل طولی یک حقیقت بسیط اند که در پرتو اصل سنخیت علت و معلول و قاعده عینیت مابه الاشتراک و مابه الامتیاز قابل تبیین اند. این تحلیل نشان می دهد که نظریه مراتب نزول قرآن بدون اتکا به مبنای تشکیک خاصی وجود، انسجام فلسفی کامل نخواهد داشت و رویکرد هستی شناختی می تواند مبنایی برای بازخوانی مسئله وحدت و کثرت قرآن و توسعه هرمنوتیک وجودی متن مقدس فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

تشکیک در وجود ، مراتب وحی ، نزول قرآن ، علامه طباطبایی