واکاوی دیدگاه علامه طباطبایی و زمخشری درباره شفاعت در قرآن

شفاعت به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در قرآن کریم و دانش کلام اسلامی، همواره کانون بحث و نظر میان مفسران و متکلمان فریقین بوده است. با وجود توافق نسبی پیرامون معنای لغوی و اصطلاحی شفاعت، در خصوص قلمرو، شرایط تحقق و ویژگی های شفاعت کنندگان و شفاعت شوندگان، اختلافاتی جدی میان مفسران شیعه و اهل سنت دیده می شود. نوشتار حاضر با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر دو تفسیر مهم و تاثیرگذار، یعنی المیزان فی تفسیر القرآن اثر علامه سیدمحمدحسین طباطبایی (به مثابه نماد جریان تفسیری شیعه) و الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل تالیف زمخشری (به مثابه نماینده برجسته تفسیر معتزلی)، به بررسی تطبیقی دیدگاه این دو مفسر در مسئله شفاعت می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که این دو اثر، چه برداشتی از قلمرو شفاعت و شرایط وقوع آن دارند و وجوه اشتراک و افتراق ایشان کدام است. یافته ها حاکی از آن است که در مواردی همچون شهادت به حق، دیدگاهی نزدیک به هم دارند، اما در موضوعات کلیدی همچون «اذن و رضایت الهی»، «عهد و پیمان از سوی خداوند» و به ویژه شرط «ارتضاء» در شفاعت شوندگان، اختلافی بنیادین میان این دو مفسر مشاهده می شود. علامه طباطبایی شفاعت را شامل حال گناهکاران مومن دانسته و آن را مبتنی بر «ارتضاء اعتقادی» تفسیر می کند؛ درحالی که زمخشری شفاعت را ویژه مومنان نیکوکار و عامل به عمل صالح می داند و آن را صرفا به افزایش درجه و مضاعف شدن ثواب محدود می سازد. این پژوهش از رهگذر تحلیل تطبیقی دو دیدگاه، به تبیین دقیق تری از مفهوم و قلمرو شفاعت در قرآن دست می یابد.

کلیدواژه ها:

شفاعت ، علامه طباطبایی ، زمخشری ، تفسیر المیزان ، تفسیر کشاف