جبر و اختیار در پرتو توحید اطلاقی با تکیه بر تفسیر المیزان

اختیار از موضوعاتی است که همواره مورد توجه متفکران و اندیشمندان در تمامی ادوار تاریخی بوده است. فلاسفه اسلامی عموما فاعلیت انسان را در طول فاعلیت خداوند دانسته و معتقدند مشیت الهی بر این تعلق گرفته که انسان از اختیار برخوردار باشد. بااین حال، اموری همچون ضرورت علی، فاعلیت مطلقه خداوند و تعارض ظاهری اختیار انسان با فاعلیت الهی، همواره چالش هایی در تبیین اراده و اختیار انسان ایجاد کرده اند. این مسئله حتی در چارچوب توحید اطلاقی که دیدگاه ویژه علامه طباطبایی است نیز پابرجاست. ازاین رو، تبیین صحیح اختیار انسان با توجه به مبانی توحید اطلاقی ضروری می نماید. علامه طباطبایی با پذیرش اختیار و اراده برای انسان، برای رفع تعارض میان علیت تامه الهی و اختیار انسان، با طرح دو عالم امر و خلق و تبیین ویژگی های هر یک، معتقد است اگرچه نحوه فاعلیت خداوند در هر دو عالم واحد است، اما با توجه به خصوصیات موجودات هر عالم، تحقق فعل مشروط به شرایط دیگری نیز هست. در این میان، فاعلیت انسان به عنوان علت ناقصه مطرح می شود که تحقق فعل منوط به اراده و فاعلیت اوست. در نگاه توحید اطلاقی، هیچ فعلی جز فعل خداوند وجود ندارد و انسان دارای فعل و وجود مستقل نیست؛ بنابراین، با توجه به نظام حقایق و اعتباریات و این که سعادت حقیقی انسان تنها در مسیر عبودیت خداوند و رهایی از اسارت غیر او تحقق می یابد، می توان اختیار انسان را به گونه ای دیگر تبیین کرد.

کلیدواژه ها:

جبر و اختیار ، عالم خلق و عالم امر ، توحید اطلاقی و نظام حقایق اعتباریات