نکاتی درباره تصویر گل رعنا در سنت شعر فارسی

«گل رعنا» از تعبیرهای بحث انگیز در سنت شعر فارسی است. استاد شفیعی کدکنی در تعلیقات منطق الطیر بر آن است که گل رعنا همان گل سرخ یا گل صدبرگ یک رنگ است و شهرت آن به دورنگ بودن (رویه زرد و درون سرخ)، مربوط به دوران متاخر و به ویژه عصر صفوی است. هدف این نوشتار، بازخوانی این رای و رفع ابهام از تصویر «گل رعنا» در سنت شعر فارسی، به ویژه در شعر عطار است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی است و بر شواهد شعری قرن ششم و ابیات عطار مبتنی است. نوشتار حاضر به پشتوانه شواهد شعری قرن ششم، از مسعود سعد، سنایی، انوری و رشید وطواط، نشان می دهد که دست کم در آن دوره گروهی از شاعران استاد زبان فارسی گل رعنا را گلی دورنگ می شناخته اند و آن را در تصاویر شعری خود به کار می برده اند. با این همه، بررسی ابیات عطار در منطق الطیر و مختارنامه حاکی از آن است که او دست کم در یک مورد، چگونگی ظاهری گل رعنا را در نظر نداشته و مرادش مطلق گل سرخ یا بخش سرخ گل رعنا بوده است. قرینه های لفظی، کاربرد همزمان لفظ «گل» و اقتضای قافیه این برداشت را تایید می کند. با این حال عطار در بیتی از غزلیات خود، تلویحا به تشابه جام شراب و گل رعنا اشاره کرده که نشان می دهد این شاعر از چگونگی تصویر رعنا کاملا اطلاع داشته است. نتیجه این که باید میان معنای عام واژه در یک دوره یا در نزد گروهی از شاعران، و مراد خاص شاعر در بیتی معین تفکیک قائل شد؛ تفکیکی که در شرح، تصحیح و فرهنگ نویسی متون کهن اهمیت دارد.

کلیدواژه ها:

گل رعنا ، گل صدبرگ ، گل دوروی ، گل موجه ، عطار ، منطق الطیر ، شعر قرن ششم ، شفیعی کدکنی.