واکاوی فلسفی مفهوم «عاملیت» در عصر یادگیری ماشین و شبکه های عصبی عمیق

گسترش یادگیری ماشین و شبکه های عصبی عمیق، مفهوم عاملیت را با پرسش های بنیادینی در فلسفه ذهن، فلسفه فناوری، اخلاق و معرفت شناسی مواجه ساخته است. عاملیت در معنای کلاسیک خود به توانایی یک موجود برای انجام کنش، انتخاب میان گزینه های مختلف، تاثیرگذاری بر محیط و پاسخ گویی نسبت به پیامدهای رفتار اشاره دارد. بااین حال، ظهور سامانه های هوشمندی که قادرند از داده ها الگو استخراج کنند، پیش بینی انجام دهند، تصمیم های پیچیده پیشنهاد کنند و در برخی شرایط بدون مداخله مستقیم انسان اقداماتی را به اجرا درآورند، مرزهای سنتی میان کنش انسانی و عملکرد ماشینی را با ابهام روبه رو کرده است. مسئله اساسی آن است که آیا رفتارهای پیچیده و ظاهرا هدفمند ماشین را می توان مصداق عاملیت دانست یا آنکه این رفتارها صرفا نتیجه محاسبات، تنظیمات الگوریتمی و روابط آماری هستند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی فلسفی مفهوم عاملیت در عصر یادگیری ماشین و شبکه های عصبی عمیق، به بررسی ابعاد هستی شناختی، معرفت شناختی، اخلاقی و اجتماعی این مفهوم می پردازد. روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر مطالعه اسنادی، تحلیل مفهومی و تفسیر انتقادی ادبیات فلسفی و علمی مرتبط است. در این بررسی، میان عاملیت علی، عاملیت کارکردی، عاملیت قصدی و عاملیت اخلاقی تمایز گذاشته می شود و نسبت میان خودمختاری محاسباتی، قصد، آگاهی، مسئولیت و کنترل انسانی مورد تحلیل قرار می گیرد. یافته های تحلیلی نشان می دهند که توانایی یک سامانه در انتخاب خروجی یا اجرای فرایندی پیچیده، به تنهایی برای اثبات برخورداری آن از قصد آگاهانه، فهم معنایی یا مسئولیت اخلاقی کافی نیست. در عین حال، تقلیل همه صورت های عاملیت ماشینی به ابزاربودن صرف نیز نمی تواند نقش عملیاتی این سامانه ها در تغییر محیط، توزیع قدرت و شکل دهی به تصمیم های انسانی را به درستی توضیح دهد. بر این اساس، عاملیت در عصر هوش مصنوعی باید مفهومی چندسطحی و رابطه ای تلقی شود که در آن، قابلیت های فنی ماشین، اهداف طراحی، نظارت انسانی، ساختارهای سازمانی و پیامدهای اجتماعی به صورت هم زمان بررسی می شوند. نتیجه پژوهش بر ضرورت تدوین چارچوبی فلسفی و اخلاقی تاکید دارد که ضمن پرهیز از انسان انگاری افراطی ماشین، امکان ارزیابی دقیق تر خودمختاری عملیاتی، مسئولیت انسانی و پیامدهای اجتماعی سامانه های یادگیرنده را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

عاملیت ، فلسفه هوش مصنوعی ، یادگیری ماشین ، شبکه های عصبی عمیق ، خودمختاری ، قصد ، مسئولیت اخلاقی ، فلسفه ذهن ، کنش ماشینی