طراحی الگوریتم های تنظیم گر هوشمند با رویکرد فقهی-حقوقی: تلفیق یادگیری ماشین با قواعد فقهی عدالت، مصلحت و حفظ نظام در الگوی ایرانی-اسلامی

گسترش تصمیم گیری داده محور و ورود یادگیری ماشین به فرآیندهای تنظیم گری، ماهیت اعمال تنظیم گرانه را با تحولی بنیادین مواجه کرده است؛ به گونه ای که بخشی از شناسایی ریسک، ارزیابی وضعیت و پیشنهاد تصمیم، از فرآیندهای صرفا انسانی به سامانه های الگوریتمی منتقل شده است. مسئله اصلی آن است که دقت فنی و توان پیش بینی الگوریتم، به خودی خود نمی تواند مشروعیت، عدالت و قابلیت پذیرش تصمیم تنظیم گرانه را تضمین کند. در این میان، ادبیات موجود عمدتا بر چالش های فنی، اخلاقی و حقوقی الگوریتم ها تمرکز داشته و کمتر به امکان صورت بندی قواعد فقهی در قالب معیارهای قابل استفاده در معماری تصمیم گیری تنظیم گرانه پرداخته است. پژوهش حاضر با روش تحلیل فقهی حقوقی و مدل سازی مفهومی الگوریتمی، امکان پیوند میان قواعد فقهی و سازوکارهای تنظیم گری هوشمند را بررسی و الگویی پنج لایه برای تصمیم گیری الگوریتمی ارائه می کند. در این مدل، ورودی های مشروعیت، موتور قواعد فقهی، موتور یادگیری ماشین، فیلتر فقهی حقوقی و نظارت و مسئولیت انسانی به صورت زنجیره ای به یکدیگر متصل می شوند. یافته پژوهش نشان می دهد که قواعدی مانند عدالت، مصلحت، حفظ نظام و منع اضرار، قابلیت تبدیل مستقیم به کد مستقل را ندارند، اما می توانند به معیارهای هنجاری، شاخص های ارزیابی و محدودیت های تصمیم گیری الگوریتمی تبدیل شوند. نوآوری پژوهش، ارائه معماری ایرانی اسلامی برای تنظیم گری الگوریتمی است که در آن تصمیم ماشینی نه جایگزین صلاحیت انسانی، بلکه در چارچوب معیارهای فقهی حقوقی و تحت نظارت انسانی عمل می کند.

کلیدواژه ها:

الگوریتم تنظیم گر ، فقه حکومتی ، عدالت ، مصلحت ، تنظیم گری هوشمند ، الگوی ایرانی اسلامی