نقش سرمایه فکری در خلق مزیت رقابتی پایدار سازمان ها: مروری بر ادبیات نظری و شواهد تجربی

در اقتصاد دانش بنیان، دارایی های نامشهود به منبع اصلی ارزش آفرینی سازمان ها تبدیل شده اند و سرمایه فکری(به عنوان دانش ارزش آفرین نهفته در کارکنان، ساختارها و روابط سازمان)در کانون توجه ادبیات مدیریت راهبردی قرار گرفته است. هدف این مقاله، مرور نظام مند ادبیات نظری و شواهد تجربی درباره ی نقش سرمایه فکری در خلق مزیت رقابتی پایدار است. این پژوهش مقاله ای مروری با رویکرد توصیفی–تحلیلی است که با شیوه ی کتابخانه ای و جست وجوی منابع معتبر علمی فارسی و انگلیسی در پایگاه های اطلاعاتی داخلی و خارجی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد سرمایه فکری سازه ای چندبعدی شامل سرمایه انسانی، ساختاری و رابطه ای است که بر پایه ی منطق دیدگاه منبع محور، به دلیل ارزشمند، کمیاب، تقلیدناپذیر و جانشین ناپذیر بودن، منبعی راهبردی برای خلق مزیت رقابتی پایدار به شمار می رود. شواهد تجربی در صنایع و کشورهای گوناگون عمدتا رابطه ی مثبت اجزای سرمایه فکری را با عملکرد سازمانی، ارزش بازار و قابلیت نوآوری تایید کرده اند؛ هرچند برخی مطالعات نتایج آمیخته ای گزارش کرده و درباره ی شدت اثر هر جزء در بسترهای ملی و صنعتی متفاوت، یافته ها کاملا همگون نیست. مرور شواهد همچنین نشان می دهد اثر سرمایه فکری بر مزیت رقابتی غالبا غیرمستقیم و از مسیر سازوکارهای میانجی(از جمله ظرفیت جذب دانش، یادگیری سازمانی و نوآوری )عملیاتی می شود و هم افزایی و مکمل بودن اجزای سه گانه، شرط پایداری این مزیت است. بر این اساس، خلق مزیت پایدار در گرو سرمایه گذاری هم زمان در توانمندسازی کارکنان، نهادینه سازی دانش در ساختارها و تقویت روابط بیرونی است. نتایج این مرور، شکاف های پژوهشی موجود، از جمله انجام مطالعات طولی و بومی سازی سنجه های سرمایه فکری در بستر سازمان های ایرانی را نیز ترسیم می کند.

کلیدواژه ها:

سرمایه فکری ، مزیت رقابتی پایدار ، سرمایه انسانی ، سرمایه ساختاری ، سرمایه رابطه ای