حکم ضمان کاهش ارزش پول از دیدگاه شهید آیت الله صدر (ره) و آیت الله هاشمی شاهرودی (ره) و آیت الله حائری (ره)

در گذشته مردم مبادلات خود را از راه کالا به کالا انجام می دادند و بعدها با آشنایی با طلا و نقره، مبادلات خود را از کالا به کالا، به کالا به فلزات (طلا و نقره) تغییر دادند؛ لذا قوانین اقتصادی اسلامی ما هم در مورد همین درهم و دینار است. اما با گذشت زمان، معاملات امروزی با اسکناس و پول انجام می شود که جای درهم و دینار را گرفته و با رواج آن مسائل مستحدثه ای ایجاد شده که یکی از مهم ترین آن ها بحث کاهش ارزش پول است. پرسش اصلی این است که آیا این کاهش ارزش پول ضمان آور است یا نه؟ و اگر ضمان آور است، راه جبران آن چگونه است که منجر به ربا نشود؟ در این مقاله مبنای آیت الله شهید صدر رحمه الله علیه و دو تن از شاگردان ایشان را بیان می کنیم که قائل به ضمان کاهش ارزش پول هستند به این دلیل که با کاهش ارزش، مثلیت از بین می رود و دیگر این پول فعلی، مثل پول سابق نیست؛ لذا باید کاهش ارزش پول فعلی را جبران کند تا مثل سابق شود و به خاطر همین انتفاء مثلیت، دیگر ربا هم پیش نمی آید؛ چرا که ربا در جایی است که مثل هم باشند. ولی آیت الله حائری برای جبران کاهش ارزش پول به قاعده لاضرر تمسک می کنند؛ به این بیان که اگر غاصب در پرداخت حق دیگری تاخیر بیندازد و منجر به کاهش ارزش پول شود و در وقت اداء بخواهد همان پول سابق را بدهد، این موجب ضرر به دیگری است که قاعده لاضرر آن را نفی می کند و در آخر هم نگارنده مسئله را از حیث قاعده و روایات بررسی می کند و از حیث قاعده قائل به تفصیل می شوند: اگر اختلاف فاحش در کاهش ارزش پول وجود داشته باشد ضمان آور است؛ چرا که عرف مثلیت را منتفی می بیند، اما اگر اختلاف فاحش نباشد ضامن نیست چون عرف این پول را مثل پول سابق می بیند. اگر هم کسی انتفای مثلیت را در اختلاف فاحش نپذیرد، نگارنده از قاعده لاضرر استفاده کردند برای جبران کاهش فاحش. اما از حیث روایات به این نتیجه رسیدند که این روایات هیچ ارتباطی به پول اعتباری ندارد و نمی شود از این روایات برای اثبات ضمان کاهش ارزش پول یا نفی آن استفاده کرد؛ چرا که روایات مربوط به درهم و دیناری است که حتی بعد از اسقاط هم ارزش ذاتی دارند، برخلاف پول اعتباری که جز اعتبار، هیچ ارزش ذاتی ای ندارد.

کلیدواژه ها:

ضمان ، پول ، کاهش ارزش پول ، قیمی ، مثلی ، حقیقی ، اعتباری ، منفعت استعمالیه