گسست توسعه از ماهیت مکان؛ نقدی بر الگوی رایج توسعه در مناظر مذهبی

آیا توسعه در مناظر مذهبی، هنگامی که بر افزایش ظرفیت های کالبدی، تسهیل جریان های حرکتی و گسترش فعالیت های اقتصادی متمرکز می شود، الزاما به تقویت مکان می انجامد؟ یا ممکن است همین فرایند، در صورت بی اعتنایی به روابط تاریخی و اجتماعی مکان، به فرسایش تدریجی آن منجر شود؟ مناظر مذهبی ساختارهایی چندلایه اند که در آن ها امر قدسی، حافظه جمعی، مناسک، سکونت، اقتصاد، نهادهای اجتماعی و سازمان فضایی درهم تنیده اند. در چنین بستری، توسعه را نمی توان صرفا با شاخص هایی مانند نوسازی کالبدی، افزایش ظرفیت اقامتی یا بهبود دسترسی سواره ارزیابی کرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی نظری و انتقادی، گسست توسعه از ماهیت مکان در مناظر مذهبی را بررسی می کند و با بهره گیری از تجربه بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی، به نقد الگوی رایج توسعه می پردازد. استدلال اصلی مقاله آن است که بحران این مناظر، بیش از آنکه ناشی از فقدان توسعه باشد، حاصل گسست تدریجی میان توسعه و ماهیت مکان است. در این چارچوب، فرسایش مکان زمانی رخ می دهد که پیوند میان هسته قدسی، بافت شهری، زائر، مجاور، اقتصاد محلی، نهاد وقف، حافظه تاریخی و نظام تصمیم گیری تضعیف شود. نتایج تحلیل مقاله نشان می دهد که سازمان فضایی، وقف و حکمرانی مکان را نمی توان به عنوان عناصری مستقل در نظر گرفت؛ بلکه تداوم و پایداری مکان به کیفیت رابطه و هم افزایی میان آن ها وابسته است. بر این اساس، توسعه مکان محور زمانی می تواند از فرسایش مکان جلوگیری کند که از یک شعار هنجاری به چارچوبی عملیاتی برای سنجش کیفیت روابط میان کالبد، فعالیت، معنا، قدرت و منفعت عمومی تبدیل شود.

کلیدواژه ها:

Place erosion ، Segregation ، Place-based development ، Religious landscapes ، فرسایش مکان ، جدایی گزینی ، توسعه مکان محور ، منظر مذهبی