قنات چیست؟ ضرورت بازنگری خوانش قنات در شبکه زیرساخت شهری تهران

زوال قنوات تهران بیش از آنکه حاصل فرآیندهای اجتناب ناپذیر محیطی یا پیامد طبیعی توسعه شهری باشد، ریشه در نوعی بحران هستی شناختی و خطای بنیادین در فهم و تفسیر این پدیده در نظام مدیریت شهری دارد. مسئله اصلی این پژوهش، نقد رویکرد تکنوکراتیکی است که با تقلیل قنات به یک سوژه فنی مستقل یا صرفا مجموعه ای از تاسیسات زیرزمینی، زمینه حذف تدریجی این شریان های حیاتی از ساختار زیرساختی شهر و شکل گیری طرح های احیای ناقص و کالبدمحور را فراهم کرده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در پارادایم مسلط کنونی، قنات از یک نظام یکپارچه و هویت بخش به مجرایی برای انتقال آب تقلیل یافته و ابعاد تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و معنایی آن به حاشیه رانده شده است. ازاین رو، حفاظت و احیای قنوات تهران پیش از هرگونه مداخله عمرانی، مستلزم بازتعریف هستی شناختی این پدیده و بازنگری در شیوه فهم آن است. این مقاله با بهره گیری از رویکرد «زیرساخت منظرین» استدلال می کند که قنات را نمی توان صرفا یک سیستم آبرسانی دانست؛ بلکه باید آن را به مثابه نظامی کل نگر، چندلایه و عینی ذهنی فهم کرد که بازتابی از شیوه تعامل تاریخی شهروندان تهرانی با طبیعت و محیط پیرامون خود است. در این خوانش، قنات علاوه بر عناصر کالبدی و ملموس، نظیر هرنج ها، سقاخانه ها و نهرهای سطحی، واجد ابعاد ناملموسی همچون حافظه جمعی، خرده فرهنگ ها، حس تعلق و هویت شهری نیز هست. نتایج پژوهش نشان می دهد که تنها از طریق عبور از خوانش تقلیل گرایانه و پذیرش درکی منظرین و چندبعدی از قنات می توان به الگویی مناسب برای حفاظت، حکمرانی و احیای همه جانبه این میراث ارزشمند در کلان شهر تهران دست یافت.

کلیدواژه ها:

Ontology of the Qanat ، Interpretation of the Qanat ، Landscape Infrastructure ، Technocratic Approach ، چیستی قنات ، خوانش قنات ، زیرساخت منظرین ، رویکرد تکنوکرات