حکمرانی آب در ایران: از نارسایی نهادی تا بحران مخاطرات زنجیره ای

بحران آب در ایران به مرحله ای رسیده که تبیین آن دیگر با ارجاع صرف به کم بارشی یا تغییرات اقلیمی ممکن نیست. با این حال سوال اینجاست که چرا باوجود انبوه برنامه ها، اسناد و هشدارهای کارشناسی، حکمرانی آب در ایران همچنان قادر به مهار چرخه فزاینده خشکسالی و بحران کم آبی نیست. غالب تحلیل های موجود تنها یک بعد از بحران را برجسته کرده اند. ازطرفی فقدان یک چارچوب یکپارچه برای بررسی همزمان ابعاد نهادی، سیاستی و اجرایی موجب شده ریشه های ساختاری بحران به صورت منسجم واکاوی نشود. هدف این مطالعه ارائه تحلیلی سه سطحی از حکمرانی آب در ایران است تا بررسی کند که چگونه نارسایی های تصمیم سازی، سیاست گذاری و اجرا در تعامل با یکدیگر، بستر بازتولید بحران را ایجاد می کنند. پژوهش با اتکا بر روش تحلیل مفهومی و مدل سه سطحی حکمرانی (کلان تصمیم سازی، سیاست گذاری میانی و اجرا) انجام شده و ادبیات حکمرانی آب، شکست سیاستی و حاکمیت ریسک را مبنای ارزیابی قرار می دهد. این مدل امکان می دهد که عناصر کلیدی همچون ناهماهنگی نهادی، ابزارهای سیاستی نامتناسب، فقدان رویکرد ریسک محور و شکاف پایدار میان دانش کارشناسی و ساختارهای تصمیم گیری در ارتباط با هم تحلیل شوند. یافته های پژوهش نشان می دهد که بحران آب در ایران نتیجه هم زمان سه دسته عوامل است: ناکارآمدی نهادی در سطح کلان، ناسازگاری سیاست ها با ظرفیت سرزمینی در سطح میانی، و ضعف ظرفیت اجرا و مدیریت ریسک در سطح عملیاتی. بر این مبنا، بدون بازآرایی ساختاری در این سه سطح و گذار به حکمرانی یکپارچه و ریسک محور، امکان تغییر مسیر بحران و دستیابی به امنیت آبی پایدار فراهم نخواهد شد.

کلیدواژه ها:

Water Governance ، Policy Failure ، Risk Governance ، Drought ، Water Stress. ، حکمرانی آب ، شکست سیاستی ، مدیریت ریسک ، خشکسالی ، تنش آبی.