تبیین و نقد نظریه تربیتی علی اصغر کرباسچیان، بنیان گذار مدارس اسلامی، با رویکرد نخبه گرایی

این مقاله با روش تحلیلی - تبیینی برای شناخت مبانی و مولفه ها و صورت بندی نظریه تربیتی کرباسچیان و به روش نقد بیرونی، برای روشن کردن نسبت نظریه و مبانی آن با آموزه های دینی و عدالت آموزشی و به روش درونی، برای روشنگری میزان سازگاری درونی مولفه های نظریه انجام شده است. نتایج بررسی موید این است که معرفت شناسی این نظریه متکی به دانش دینی - فلسفی، علوم تجربی، تجارب اجتماعی و خوانش اساتید او است. هستی شناسی آن بر باور به علیت، مبدا و معاد و بقای روح استوار است و به ارزش های اخلاقی برآمده از دین بیش از ارزش های استدلالی - دینی تکیه دارد. این سه محور عمدتا در فرهنگ و محتوای دینی - اخلاقی آموزش در مدرسه حضور دارند. ازلحاظ انسان شناختی اعتقاد به ذاتی بودن تفاوت انسان ها در استعداد و تربیت پذیری، قاعده نفی سبیل به منزله مبنای اجتماعی در تعیین هدف، و تقدم تربیت بر تبلیغ در هدایت مخاطبان هسته رویکرد نظریه تربیتی کرباسچیان را شکل می دهند. مولفه های این نظریه مشتمل بر تعلیم و تربیت به منزله مهم ترین اقدام جامعه، اولویت نوجوانان برای تربیت، تقدم تربیت (مدرسه) بر تبلیغ (منبر)، اختصاص تربیت به مستعدین و نه عموم، کامل بودن به منزله شرط لازم مدرسه، و تصاعد هندسی به منزله روش افزایش پرورش یافتگان مستعد است. نقد مبانی حاکی از چهار چالش اصلی در نظریه است که نه برخاسته از متون دینی و آموزه های علما، بلکه ناشی از دیدگاه های شخصی او است. ناکافی بودن ادله او درباره برخی از عناصر نظریه اش، به ویژه تخصیص تربیت به مستعدین ناشی از یکسان نگری محدودیت ظرفیت انسان با محدودیت ظرفیت در گیاهان مانند درختان، جایگزینی گزینش مخاطب به جای گزینش محتوا (موردتاکید متون دینی)، تعارض برخی از مبانی وی با برخی دیگر و فاصله گرفتن از عدالت آموزشی به منزله پیامد اجرای این نظریه چالش های اساسی این نظریه اند.

کلیدواژه ها:

مدارس اسلامی ، علی اصغر کرباسچیان ، نخبه گرایی ، گزینش دانش آموز ، نظریه تربیتی