طراحی و ارزیابی چارچوب حکمرانی داده و هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران

رشد شتابان تحول دیجیتال و کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه سلامت، فرصت های مهمی برای بهبود کیفیت خدمات، افزایش کارایی و توسعه نوآوری ایجاد کرده است، اما در عین حال، چالش های جدی در زمینه حکمرانی داده، حریم خصوصی، مالکیت داده، شفافیت الگوریتمی و مدیریت مخاطرات اخلاقی و حقوقی به ویژه در زمینه نظام سلامت ایران پدید آورده است. نبود چارچوبی بومی و یکپارچه برای حکمرانی داده و هوش مصنوعی می تواند به تشتت سیاست ها، ناهماهنگی نهادی و افزایش بی اعتمادی ذی نفعان منجر شود. این پژوهش با هدف طراحی و ارزیابی یک چارچوب بومی حکمرانی داده و هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران انجام شده است تا ضمن تقویت کارایی و نوآوری، سازوکارهایی برای کنترل مخاطرات اخلاقی و حقوقی فراهم کند. روش پژوهش به صورت کیفی-ترکیبی طراحی شده و شامل تحلیل اسنادی قوانین، خط مشی ها، استانداردها و راهنماهای اخلاقی، مطالعه تطبیقی برخی چارچوب های بین المللی حکمرانی داده و هوش مصنوعی در سلامت، انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با خبرگان حوزه های سلامت، فناوری اطلاعات سلامت، اخلاق پزشکی و حقوق سلامت و ارزیابی چارچوب پیشنهادی با بهره گیری از روش دلفی و پانل خبرگان است. یافته ها منجر به تدوین چارچوبی شش سطحی شده است که شامل سطح راهبردی (چشم انداز، اصول و ارزش های عدالت، شفافیت، امنیت، کارایی، حریم خصوصی و نوآوری مسئولانه)، سطح نهادی (بازیگران، تقسیم کار و سازوکارهای هماهنگی)، سطح قانونی-تنظیمی (قوانین، مقررات و استانداردها)، سطح عملیاتی (فرآیندهای داده و چرخه حیات الگوریتم ها)، سازوکارهای اخلاقی و نظارتی (کمیته ها، ارزیابی ریسک و ممیزی الگوریتمی) و شفافیت و پاسخ گویی (توضیح پذیری، اطلاع رسانی و رسیدگی به شکایات) است. نتیجه کلی پژوهش نشان می دهد که به کارگیری این چارچوب می تواند با ایجاد انسجام در سیاست گذاری و تنظیم گری، ارتقای اعتماد عمومی و تقویت پاسخ گویی، زمینه استفاده مسئولانه و نوآورانه از داده و هوش مصنوعی در نظام سلامت ایران را فراهم کرده و در عین حال، مخاطرات اخلاقی و حقوقی را به صورت نظام مند کنترل کند.

کلیدواژه ها:

حکمرانی داده ، هوش مصنوعی ، نظام سلامت ، اخلاق پزشکی ، شفافیت الگوریتمی