تطبیق معرفت شناسانه باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و عجایب نامه های فارسی

این مقاله با تکیه بر نظریه فلسفه صورت های سمبلیک ارنست کاسیرر به بررسی باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و سه عجایب نامه فارسی، یعنی عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات همدانی، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات قزوینی و نوادرالتبادر لتحفه البهادر دنیسری می پردازد. پرسش اصلی این است که آیا می توان با مقایسه این آثار در سطح شناخت اسطوره ای نوعی صورت مشترک از فهم آسمان و تاثیر افلاک بر عالم ماده  که در احکام تنجیمی نمود یافته شناسایی کرد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی متن ها طبق اصول مکتب ادبیات تطبیقی آمریکایی است؛ بدین معنا که نخست ساختار کیهان شناختی و طبقه بندی های نجومی در هر متن استخراج شده، سپس با استفاده از نظریه صورت های سمبلیک، جایگاه افلاک و نسبت آسمان با قلمرو حیات مادی تفسیر و در نهایت با  هم مقایسه شده است. یافته ها نشان می دهد که در هر دو گروه آثار، آسمان به مثابه یک «کل سامان دهنده» درک می شود که افلاک و کواکب آن نیروهای فعال و موثر بر حیات مادی، سرنوشت انسان، طبایع، اقلیم ها و حتی اوصاف اخلاقی به شمار می آیند. در عجایب نامه ها این منطق در قالب جدول های تنجیمی مبتنی بر تاثیر افلاک هفتگانه و بروج بر اقلیم ها، اندام انسان، مشاغل، حیوانات و صفات اخلاقی ظهور یافته است. همچنین مواردی از احکام تنجیمی در قالب تاثیر کواکب بر موجودات نیز وجود دارد. در حالی که پلینی، هرچند در مقام نقد طالع بینی فردی و خرافات نجومی برمی آید، اما همچنان تاثیر کلی افلاک و ماه و خورشید را در قالب احکام تنجیمی در مورد بدن انسان، گیاهان، جانوران و به طور کلی حیات مادی می پذیرد. بر اساس دیدگاه کاسیرر، می توان نتیجه گرفت که هر دو سنت در سطحی عمیق تر حامل نوعی شناخت اسطوره ای مشترک اند که در آن آسمان به عنوان فضایی مقدس سامان دهنده جهان مادی است.

کلیدواژه ها:

تاریخ طبیعی ، عجایب نامه ، صورت های سمبلیک ، اسطوره ، کاسیرر