بررسی محتوای رساله معانی کتاب ایرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیله بالقوه الیسیره اثر ابوحاتم مظفر اسفزاری

هدف این پژوهش، بررسی محتوای نسخه خطی فارسی معانی کتاب ایرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیله بالقوه الیسیره  (دست نویس شماره ۱۹۷ مجموعه امام جمعه، کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران) و تعیین جایگاه آن در میان رسالات جراثقال دوره اسلامی است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر نسخه پژوهی با رویکرد تاریخی-تحلیلی است. تصحیح نسخه بر پایه روش قیاسی (انتقادی) انجام شده و محتوای آن با دو نسخه عربی اسفزاری (کتابخانه عثمانیه حیدرآباد و جان رایلندز منچستر) و نیز با ترجمه عربی رساله مکانیک هرون اسکندرانی (۱۰-۷۰م) - که توسط قسطا بن لوقا (۲۰۸-۳۰۰ ه.ق) انجام شده است - مقایسه تطبیقی شده است. یافته ها نشان می دهد که این رساله که توسط ابوحاتم مظفر اسفزاری (دانشمند عصر سلجوقی، متوفی حدود ۵۱۰ ه.ق) تحریر شده، برخلاف سایر رسالات فارسی جراثقال که عمدتا فقط به مقاله دوم (ماشین های ساده و مرکب) پرداخته اند، شامل مقاله اول (مبانی نظری حرکت، تعادل، مرکز ثقل، پنتوگراف و...) و همچنین توصیف کامل دستگاه بارولکوز نیز می شود. اسفزاری در تحریر خود، ضمن وفاداری به ساختار اصلی هرون، سه نوع تغییر اعمال کرده است: بازنویسی شیوا، افزودن توضیحات تحلیلی (به ویژه در مباحث مرکز ثقل)، و تصحیح اشکالات نسخ عربی در دستگاه بارولکوز (مانند افزودن دسته گرداننده و اصلاح نسبت قطر چرخ دنده ها). نتیجه آن که این نسخه، تنها نسخه فارسی شناخته شده تاکنون است که به مباحث نظری و تحلیلی جراثقال پرداخته و از این رو از ارزش علمی و تاریخی ویژه ای برای مطالعه پیوند سنت مکانیک یونانی و اسلامی برخوردار است.

کلیدواژه ها:

جراثقال ، ابوحاتم مظفر اسفزاری ، هرون اسکندرانی ، علم الحیل ، دستگاه بارولکوز