تاریخ علم روان شناسی: از ضرورت تا بحران

تاریخ روان شناسی در نیمه دوم قرن بیستم در آمریکا به تدریج جایگاه نهادی خود را پیدا کرد، اما هم زمان چرخش های تاریخ علم و فلسفه علم، به ویژه با صورت بندی های کوهنی، چشم اندازی فراهم کرد که در آن، تاریخ نگاری روان شناسی دیگر صرف گزارش گذشته نبود، بلکه به سازوکاری برای خودآگاهی علمی بدل شد و جایگاه تاریخ را از قلمروی فرعی و حاشیه ای، به ضرورتی غیرقابل چشم پوشی ارتقا داد. اما این چرخش، امری بدیهی نبود و یکباره به وقوع نپیوست؛ تا آنجا که در نقطه بلوغ و اوج خود، نقدهایی را حتی به خود علم روان شناسی و تاریخ نگاری آن وارد کرده و «امکان» آنها را با پرسشی جدی مواجه کرد. مسئله جستار پیش رو، صورت بندی این گذار است: تاریخ چگونه از نقش فرعی به ضرورتی نظری و حرفه ای تبدیل می شود، سپس چگونه همین ضرورت به بحران می انجامد؟ این نوشتار با رویکردی تاریخی تحلیلی، مسیر حرکت از تاریخ نگاری کلاسیک روان شناسی به تاریخ نگاری انتقادی را پی می گیرد و مدعی است که این چرخش، «ضرورت» لحاظ تاریخ در علم روان شناسی را در سه افق آشکار می کند: نخست تاریخی شدن مفاهیم و سوژه های روان شناختی، دوم درهم تنیدگی زبان با روان شناسی و سوم پیوند قدرت با روان شناسی. در انتها مقاله نشان می دهد این چرخش انتقادی، در عین گشودن امکان نقد طبیعی سازی و آشکارکردن پیش فرض های نهادی، به تکثر روایت ها درباره خاستگاه و هویت رشته می انجامد و اختلاف بر سر معیارهای اعتبار را تشدید می کند.

کلیدواژه ها:

روان شناسی ، تاریخ نگاری انتقادی ، ضرورت تاریخ ، بحران تاریخ انتقادی