شمس تبریزی؛ آینه ای که مولانا را تغییر داد

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله کنفرانسی
زبان: فارسی
مشاهده: 74

فایل این مقاله در 19 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

NPHMES01_362

تاریخ نمایه سازی: 25 مهر 1405

چکیده مقاله:

دیدار شمس الدین محمد تبریزی و جلال الدین محمد بلخی در قونیه، از تعیین کننده ترین رخدادهای تاریخ عرفان و ادبیات فارسی است؛ رخدادی که نه تنها مسیر شخصی و معنوی مولانا، بلکه سازمان معرفتی، هویت شاعرانه، زبان غنایی و شیوه مواجهه او با مفهوم عشق، انسان، حقیقت و امر قدسی را دگرگون ساخت. بااین حال، روایت رایجی که مولانای پیش از شمس را صرفا فقیهی مدرسه ای و فاقد تجربه عرفانی معرفی می کند و تمامی تحول او را محصول ناگهانی ملاقات با شمس می داند، با داده های تاریخی و متنی سازگار نیست. مولانا پیش از این دیدار، در سنت دینی و عرفانی خاندان خود پرورش یافته و از تعلیم و تربیت معنوی برهان الدین محقق ترمذی نیز برخوردار شده بود؛ ازاین رو، نقش شمس را باید نه در «ایجاد» ظرفیت عرفانی مولانا، بلکه در آشکارسازی، تشدید و به فعلیت رساندن امکاناتی جست وجو کرد که پیش تر در شخصیت او وجود داشتند. مقاله حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از خوانش بینامتنی مقالات شمس، دیوان کبیر، مثنوی معنوی، فیه ما فیه، ولدنامه و منابع مناقبی و پژوهش های مولوی شناختی، استعاره «آینه» را به عنوان الگویی تفسیری برای تبیین نسبت شمس و مولانا به کار می گیرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که شمس دست کم در چهار سطح در تحول مولانا نقش آینه ای ایفا کرده است: در سطح معرفتی، فاصله میان علم حصولی و معرفت ذوقی را برای او برجسته ساخته؛ در سطح وجودی و هویتی، «من تثبیت شده عالم و مدرس» را با امکانات ناشناخته وجودی اش مواجه کرده؛ در سطح عرفانی، تجربه محبوب انسانی را به افقی برای ادراک حقیقت مطلق تبدیل ساخته؛ و در سطح ادبی، زمینه ظهور زبانی پرشتاب، موسیقایی، خطابی، متناقض نما و سرشار از جابه جایی هویت گوینده و مخاطب را فراهم آورده است. همچنین تحلیل غیبت شمس نشان می دهد که ناپدیدشدن او پایان تاثیرش نبود، بلکه مرحله درونی شدن او در ساختار خودآگاهی شاعرانه مولانا را آغاز کرد. نتیجه آنکه شمس را باید بیش از آنکه «سازنده مولانا» بدانیم، آینه ای دانست که مولانا در آن ژرف ترین امکان وجودی خویش را دید و آن امکان را پس از فراق، در زبان شعر به تجربه ای ماندگار تبدیل کرد.

نویسندگان

رقیه فلاحی

کارشناسی علوم تربیتی