تحلیل معنایی و مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» در نهج البلاغه

نهج البلاغه به عنوان یکی از برجسته ترین متون ادبی و معرفتی اسلامی، گنجینه ای از واژگان با لایه های معنایی عمیق است. این پژوهش با هدف بررسی کاربردهای معنایی و ابعاد مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» (مانند حس، حسا، تحس، حواس، حسیس و حسیا و...) در دوازده موضع مختلف نهج البلاغه سامان یافته است. مسئله اصلی پژوهش، تبیین تنوع کاربردی این ریشه در سیاق های توحیدی، شناختی، اجتماعی، عرفانی و بلاغی است که نشان دهنده ژرفای اندیشه امام علی(ع) در بهره گیری از ظرفیت های زبانی برای انتقال مفاهیم الهی و انسانی می باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی (تحلیل محتوا) است و داده ها از متن نهج البلاغه استخراج شده اند. یافته ها نشان می دهد که ریشه «ح-س-س» در نهج البلاغه، فراتر از معنای لغوی (احاطه، ادراک حسی و نفوذ)، ابعاد گسترده ای همچون احاطه علمی الهی (خطبه ۹۱)، نفی ادراک حسی ذات خداوند (خطبه های ۱۸۲ و ۱۸۶)، توصیف شجاعت درونی (خطبه ۱۲۳)، نکوهش دنیاطلبی (نامه ۴۵) و بشارت امنیت اخروی (خطبه ۱۸۳) را پوشش می دهد. تحلیل های چندبعدی (لغوی-سیاقی، شناختی، کلامی، عرفانی و بلاغی) آشکار می سازد که این واژه در کلام علوی، ابزاری برای تاکید بر تنزیه الهی، محدودیت ادراک بشری و دعوت به تامل در آیات آفاقی و انفسی است. پیشینه پژوهش نشان دهنده نبود مطالعه جامع مشابهی است و این تحقیق، بخشی از معارف غیرمکشوف نهج البلاغه را روشن می سازد. همچنین نتایج بر ضرورت مطالعات واژه محور در متون دینی برای فهم دقیق تر آموزه های توحیدی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، ریشه &laquo ، ح-س-س&raquo ، ، احساس ، تحلیل معنایی ، تحلیل مفهومی ، معرفت شناسی علوی