رشد و تعالی انسان در منظومه معرفتی اسلام: مدل مفهومی آینده نگر در افق تمدن نوین اسلامی

رشد و تعالی انسان یکی از بنیادی ترین دغدغه های منظومه معرفتی اسلام است که در آیات قرآن و روایات اهل بیت (ع) با مفاهیمی همچون تزکیه، قرب الهی، عقلانیت، عبودیت و عدالت مورد تاکید قرار گرفته است. بااین حال، در مواجهه با چالش های نوین تمدنی و گفتمان های رقیب مانند سکولاریسم فناورانه و ترانس اومانیسم، بازخوانی این آموزه ها از منظر آینده پژوهی ضرورت می یابد. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی، کاربردی و با بهره گیری از تحلیل مفهومی–تفسیری متون اسلامی و تکنیک تحلیل مضمون، در پی تبیین مدلی مفهومی برای رشد و تعالی انسان در افق تمدن نوین اسلامی است. در این پژوهش، ابتدا بیش از ۱۲۰ مفهوم دینی مرتبط با رشد انسان استخراج شد که پس از پالایش، به ۲۵ مفهوم کلیدی تقلیل یافت. این مفاهیم در قالب ۱۲ مضمون اصلی دسته بندی و سپس از منظر آینده پژوهانه تحلیل شدند. در ادامه، بر مبنای روابط علی–تحولی میان مضامین، مدلی چهارسطحی برای رشد و تعالی انسان ارائه شد که شامل: مراحل رشد (از بیداری فطری تا انتظار تمدنی)، پیشران ها (همچون انگیزش توحیدی، سبک زندگی نبوی)، الزامات تحقق (مانند نظام حکمرانی عادلانه، نهادهای تمدنی) و اهداف نهایی (ازجمله جامعه توحیدی، حیات طیبه، زمینه سازی ظهور) است. مدل پیشنهادی، فرایند رشد انسان را حرکتی تمدنی و پویا از درون تا بیرون و از فرد تا جامعه تحلیل کرده و الگویی جامع برای طراحی سیاست های فرهنگی، تربیتی و حکمرانی در افق تمدن نوین اسلامی ارائه می دهد. این پژوهش با تلفیق آموزه های دینی و رویکرد آینده پژوهانه، گامی نو در نظریه پردازی اسلامی در حوزه انسان شناسی تمدنی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

رشد و تعالی ، انسان آینده ، آینده پژوهی اسلامی ، گام دوم انقلاب ، تمدن نوین اسلامی