حکمرانی پایدار جنگل های هیرکانی؛ کاهش اثرات آشفتگی ناشی از بهره برداری بر خاک جنگل

حکمرانی سازگار خاک در جنگل های هیرکانی مستلزم شناخت دقیق پیامدهای بهره برداری بر زیست بوم خاک است. پژوهش حاضر به بررسی اثرات عملیات چوب کشی بر ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاک در بازه های زمانی ۷، ۱۰، ۱۵ و ۲۰ سال (میان مدت) پس از بهره برداری، تحت سطوح مختلف تردد (کم، متوسط، زیاد و دپو) در جنگل های هیرکانی (منطقه خیرود) پرداخته است. متغیرهای فیزیکی (جرم مخصوص ظاهری، تخلخل، مقاومت به نفوذ، رطوبت و بافت خاک) و شیمیایی (کربن آلی، نیتروژن کل، نسبت C/N و pH) با استفاده از تجزیه واریانس و تحلیل مولفه های اصلی (PCA) در نرم افزارهای SPSS و SAS JMP واکاوی شدند. یافته ها نشان داد که جرم مخصوص ظاهری و مقاومت به نفوذ خاک در مسیرهای چوب کشی در مقایسه با مناطق شاهد، به طور معنی داری افزایش، و تخلخل و رطوبت خاک کاهش یافته است. همچنین، محتوای کربن آلی و نیتروژن خاک کاهش یافته و اسیدیته خاک در مسیرهای مذکور افزایش (کاهش pH) نشان داد. نتایج تحلیل PCA تایید کرد که شاخص های فشردگی خاک (جرم مخصوص ظاهری و مقاومت به نفوذ) با رطوبت، کربن، نیتروژن و pH همبستگی منفی، و با شدت تردد و زمان سپری شده از بهره برداری همبستگی مثبت دارند؛ این شاخص ها مهم ترین عوامل تمایز بین مناطق تخریب یافته و دست نخورده جنگل شناخته شدند. اگرچه پس از گذشت دو دهه روند احیای خاک قابل مشاهده بود، اما ویژگی های خاک در مسیرهای با تردد شدید همچنان به سطح مناطق شاهد بازنگشته است. این نتایج بر ضرورت حکمرانی یکپارچه و اکوسیستم محور تاکید دارد. تدوین استانداردهای فنی جهت کاهش تردد، به کارگیری ماشین آلات با فشار سطحی کم، زمان بندی عملیات بر اساس شرایط رطوبتی خاک و مشارکت فعال بهره برداران، از راهکارهای کلیدی برای گذار به مدیریت پایدار و بلندمدت منابع جنگلی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

حکمرانی جنگل ، خاک ، خصوصیات خاک ، سن بهره برداری ، شدت تردد