حکمرانی پایدار تالاب ها از طریق هم بست نظام های اجتماعی و اکولوژیک: ارائه الگوی گذار به معیشت های سازگار (مورد مطالعه: دریاچه ارومیه)

ناپایداری طرح های حفاظت از تالاب ها و تعارض منافع میان جوامع محلی و محیط زیست، از چالش های اصلی حکمرانی منابع طبیعی در کشور است که اثربخشی سیاست های مبتنی بر رویکردهای دستوری و صرفا حفاظتی را محدود کرده است. پژوهش حاضر با رویکرد نظام های اجتماعی - اکولوژیک، به تبیین سازوکارهای گذار به معیشت های سازگار و ارائه الگوی عملیاتی برای همسوسازی منافع اقتصادی با اهداف حفاظتی در حوزه آبریز دریاچه ارومیه پرداخت. این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی و با روش «تحلیل محتوای کیفی استقرایی» انجام شد. مشارکت کنندگان در پژوهش شامل ۲۱ نفر از خبرگان دانشگاهی، مدیران اجرایی و نمایندگان جوامع محلی بودند که با استفاده از روش های نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی تا حد اشباع نظری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها، مصاحبه های عمیق نیمه ساختارمند بود که روایی و اعتبار آن از طریق تکنیک های سه سویه سازی و بازبینی مشارکت کنندگان تایید شد. تحلیل داده ها در نرم افزار MAXQDA ۲۴ نشان داد الگوی حکمرانی معیشت های تالابی در دریاچه ارومیه بر پنج پیشران اصلی و ۲۲ نشانه کلیدی استوار است. بر اساس نتایج، مقوله «تقویت ظرفیت های نهادی و ساختاری» بالاترین اولویت و پس از آن، مقوله های «سرمایه اجتماعی و مشروعیت بخشی»، «انسجام سیاستی و شبکه ذی نفعان»، «سازوکارهای تامین مالی پایدار و اقتصاد سبز» و «آموزش و آگاهی سازی» قرار گرفتند. درمجموع یافته ها نشان می دهد پایداری بلندمدت تالاب ها در گرو «تاب آوری معیشتی» جوامع محلی است؛ بدین معنا که هرگاه معیشت ساکنان از ظرفیت کافی برای مقاومت در برابر شوک های اقتصادی - اکولوژیک و تطبیق با شرایط جدید برخوردار باشد، وابستگی آنان به بهره برداری مستقیم از منابع محدود تالابی کاهش می یابد و انگیزه های حفاظت از اکوسیستم در منطق اقتصادی آنان درونی می شود. این یافته دلالت های مهمی برای نظام حکمرانی در بر داشته و بر این نکته تاکید دارد که فراتر از حصارکشی فیزیکی، سیاست های اثربخش باید بر اصلاح ساختارهای نهادی، تسهیل گری اقتصادی و بازسازی سرمایه اجتماعی برای خروج از «تله معیشتی» تمرکز کنند.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، حکمرانی مشارکتی ، دریاچه ارومیه ، معیشت های سازگار ، نظام اجتماعی - اکولوژیک