تحلیل وضعیت حکمرانی آب در ایران از منظر پیامدهای اجتماعی انتقال آب بین حوضه ای

توسعه نامتوازن و توزیع نامتعادل آب، خاک و جمعیت در ایران، موجب نابرابری زمانی و مکانی میان منابع و مصارف آب شده است. در این شرایط، تامین پایدار آب شرب به منزله یکی از وظایف اساسی حاکمیت، خط مشی گذاران را به استفاده از راهبردهای مختلف تامین آب سوق داده است که انتقال آب بین حوضه ای از مهم ترین این راهبردها محسوب می شود. با وجود نقش بالقوه این خط مشی در تامین آب شرب مناطق کم آب، انتقال آب بین حوضه ای، تنها یک راه حل فنی نبوده و با مجموعه ای گسترده از پیامدهای اجتماعی همراه است که می تواند بر جوامع مبدا و مقصد تاثیرات عمیق و گاه منفی بر جای گذارد. این پژوهش کیفی با هدف شناسایی و تبیین پیامدهای اجتماعی انتقال آب بین حوضه ای در ایران، با تاکید بر فلات مرکزی ایران انجام شده است. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۱ نفر از خبرگان حوزه حکمرانی آب و هیدروپلیتیک گردآوری و با استفاده از روش تحلیل مضمون تحلیل شد. مشارکت کنندگان به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند و فرایند مصاحبه تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. نتایج پژوهش به شناسایی ۶ مضمون اصلی، ۱۷ مضمون فرعی و ۱۰۶ کد منجر شد که بیانگر طیف گسترده ای از پیامدهای اجتماعی منفی انتقال آب بین حوضه ای است. مضامین اصلی شناسایی شده عبارت اند از زوال سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی، واگرایی و تهدید همبستگی ملی، نابرابری و احساس تبعیض، دگردیسی های جمعیتی و آسیب های سکونتگاهی، سیاسی شدن آب و بهره برداری های ابزاری، اضمحلال زیست تمدنی و سلامت اجتماعی. یافته ها نشان می دهد اگرچه انتقال آب می تواند به منزله کنشی برای ایفای مسئولیت حاکمیت در تامین آب شرب استفاده شود، به دلیل پیامدهای اجتماعی قابل توجه، این خط مشی باید تنها به مثابه آخرین گزینه و پس از بهره گیری حداکثری از راهکارهای جایگزین در مدیریت تقاضا، افزایش بهره وری و اصلاح الگوی مصرف مدنظر قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

انتقال آب ، انتقال آب بین حوضه ای ، پیامدهای اجتماعی ، حکمرانی آب ، هیدروپلیتیک