سیاست قلم در رمان نون و القلم آل احمد

این پژوهش با هدف تحلیل چگونگی بازنمایی مسائل، هویت ها و گفتمان های سیاسی در رمان نون و القلم اثر جلال آل احمد انجام شده است. پرسش اصلی مقاله آن است که این رمان چه نوع هویت ها و گفتمان هایی را برجسته، حاشیه ای یا نفی می کند و سازوکارهای زبانی و روایی تولید این بازنمایی ها چیست؟ بدین منظور، از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی با تمرکز بر الگوهای نظری نورمن فرکلاف و جیمز پل جی بهره گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که رمان با برجسته سازی فرایند ظهور و افول جنبش های چپ در بستر اجتماعی سیاسی عصر نویسنده، تمامی اشکال حکمرانی را به طور ساختاری با خشونت، بیداد، سرکوب، فساد، استثمار و مناسبات سلطه گره می زند. در این چارچوب، هویت های منفی و ناکارآمد اعم از عوامل حکومتی، قلندران یا چپ گرایان و روحانیان وابسته به قدرت در مقایسه با هویت های مثبت و سازنده، بسامد بالاتری دارند و عمدتا در مقام بازتولیدکنندگان نظم سلطه معرفی می شوند. همچنین، طبقه متوسط جدید و تحصیل کرده و حتی حکیمان و دانشمندان، به سبب ایفای نقش در تداوم ساختار قدرت، مورد نقد شدید قرار گرفته اند. تحلیل گفتمانی نشان می دهد که نون و القلم با نقد هم زمان گفتمان سلطنت طلب مدرنیسم و گفتمان چپ مارکسیستی، روایتی معارض با وضع موجود و هر شکل از قدرت مستقر ارائه می کند. گفتمان مرکزی رمان، بر مبنای «بازگشت به خویشتن» و نوعی اصالت گرایی بومی است که با مولفه های تشیع، نظیر مقاومت، قیام، شهادت و امام زمان (عج) درهم آمیخته است. قلم در این گفتمان، شانی قدسی و رسالتی می یابد و کارکرد آن، افشاگری در برابر سازوکارهای ستم و دفاع از حقیقت تعریف می شود. بررسی نهایی نشان می دهد که تجربیات سیاسی و زیسته آل احمد در تحولات فکری او، از گرایش های چپ گرایانه تا تکیه بر بومی گرایی اسلامی، نقش تعیین کننده ای در شکل گیری جهان داستانی رمان دارد و این اثر را به متنی فعال در تولید و تقویت ایدئولوژی مطلوب نویسنده تبدیل کرده است.

کلیدواژه ها:

نون و القلم ، جلال آل احمد ، تحلیل گفتمان انتقادی ، بازنمایی سیاسی ، نورمن فرکلاف ، جیمز پل جی