جلوه های نحو تصویری در شعر آزاد فارسی: مطالعه ای براساس چارچوب نظری ریچارد کرتن

نحو تصویری چارچوبی نقش گرایانه برای مطالعه اقسام تصویرگونگی در ساختارهای نحوی شعر است. این چارچوب توسط کرتن (Cureton, ۱۹۸۰) به هدف شناسایی سازوکارهای هماهنگ سازی محتوای بند با ساختارهای نحوی معرفی شده است و می تواند دستمایه مطالعات شعرشناسی در زبان فارسی قرار گیرد. در همین راستا، پژوهش حاضر کوشیده است با تکیه بر این چارچوب، جلوه های نحو تصویری را به روش توصیفی تحلیلی در ۱۰۴ شعر معاصر فارسی در قالب آزاد بررسی کند. این آثار مجموعا شامل سه دفتر «حفره ها» نوشته گروس عبدالملکیان، «۵۳ ترانه عاشقانه» به قلم شمس لنگرودی، و «خندیدن در خانه ای که می سوخت» اثر شهرام شیدایی می شود. بدین منظور تحلیل هر یک از اشعار به تفکیک واحد نحوی «بند» در دو مرحله، ابتدا از منظر محتوای مفهومی، و سپس از بعد ساختار نحوی انجام شد. همچنین نسبت فضایی زمانی این دو سطح (محتوای مفهومی بند و ساختار نحوی) در تطابق با اقسام تصویرگونگی در نظام واره کرتن ارزیابی شد. یافته های این پژوهش نشان داد که در آثار مزبور روابط فضایی و حجمی میان صورت نحوی و محتوا در قالب تصاویر وجود، پیچیدگی، همجواری فضایی و آشفتگی قرار می گیرد. به علاوه، تصاویر زمانی را می توان ذیل دسته های رخداد، همجواری زمانی، حرکت و مداخله طبقه بندی کرد. مرز میان اقسام تصویر و شیوه های بازنمایی آن همواره روشن و قطعی نیست و تحلیل آن در شعر معطوف به تبیین لایه های درهم تنیده ای است که در سطح صوری و معنایی بر یکدیگر انطباق می یابد و از جنبه های ادراکی متفاوتی بر مخاطب اثر می گذارند.

کلیدواژه ها:

نحو تصویری ، زبان شناسی نقش گرا ، شعرشناسی ، شعر آزاد