مروری نظام مند بر مدیریت جامع حوزه های آبخیز و نقش آن در تاب آوری بوم شناختی و معیشت پایدار: تحلیل وضعیت زاگرس مرکزی

مدیریت جامع حوزه های آبخیز به مثابه رویکردی اجتماعی- بوم شناختی، با تلفیق دانش هیدرولوژی، بوم شناسی و علوم اجتماعی، چارچوبی نوین برای ایجاد تعادل پویا بین حفاظت از سرمایه های طبیعی و ارتقای معیشت جوامع محلی ارائه می دهد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل وضعیت مدیریت جامع حوزه های آبخیز و واکاوی کارکردهای آن در تاب آوری بوم شناختی و پایداری معیشت در زاگرس مرکزی با استفاده از روش فراترکیب (Meta-synthesis)  منابع معتبر داخلی و بین المللی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که زاگرس مرکزی به رغم برخورداری از خدمات زیست بومی باارزش (تنظیم آب، حفاظت خاک، تنوع زیستی) با چالش های ساختاری متعددی مواجه است. بر اساس تحلیل های انجام شده، بیش از ۷۰ درصد ایستگاه های هیدرومتری منطقه روند نزولی معنی داری در آبدهی رودخانه ها دارند. همچنین تخریب پوشش گیاهی ناشی از چرای فراتر از ظرفیت تحمل مراتع، بهره برداری تجاری ناپایدار از گیاهان دارویی- خوراکی و افت کیفیت خاک از دیگر چالش های اصلی هستند. ارزش اقتصادی کل خدمات بوم سازگانی در حوزه های آبخیز منطقه حدود ۲۴۶/۶ میلیون دلار در سال برآورد شده است که ارزش تنظیم فرسایش خاک (۵۸/۹ میلیون دلار) بیشترین و تامین آب (۰/۵ میلیون دلار) کمترین سهم را دارد. مدیریت جامع آبخیز در این منطقه از طریق ایجاد هم افزایی بین سه بعد پایداری شامل یکپارچگی بوم شناختی (حفظ زنجیره های تغذیه ای و کارکردهای بوم سازگان)، کارایی اقتصادی (تنوع بخشی به سبد معیشتی و کاهش وابستگی به بهره برداری مستقیم) و انسجام نهادی (تقویت سرمایه اجتماعی و حکمرانی تطبیقی) تحقق می یابد. نتایج فراترکیب منابع، ضرورت گذار از رویکرد سازه محور به مدیریت تطبیقی مشارکتی را تاکید می کند. در این چارچوب، رهیافت های نوینی از جمله حکمرانی چندسطحی، توسعه زیرساخت های سبز، پایش ماهواره ای خشکسالی، توانمندسازی جوامع محلی از طریق ایجاد تعاونی های حفاظت محور و الحاق معیشت های مکمل مبتنی بر اقتصاد سبز، برای دستیابی به تاب آوری پایدار در این منطقه راهگشا خواهد بود. تاب آوری پایدار در زاگرس مرکزی در گرو هم افزایی حاصل از تلفیق دانش بومی و فناوری های نوین در بستری از سیاست گذاری یکپارچه و مشارکت موثر جوامع محلی است.

کلیدواژه ها:

Water security ، Participatory governance ، Central Zagros ، Adaptive management ، Natural resources ، امنیت آبی ، حکمرانی مشارکتی ، زاگرس مرکزی ، مدیریت تطبیقی ، منابع طبیعی